"Noce królowej" Mireille Calmel

Latem roku Pańskiego 1137 na zamku w Bordeaux, przy wtórze pieśni trubadurów, odbywają się huczne gody. Przysięgę małżeńską właśnie złożyła Aliénor, dziedziczka książąt Akwitanii.

Piętnastoletnia księżniczka jest najlepszą partią ówczesnej Europy — piękna, wszechstronnie wykształcona i… żywiołowa. Swemu małżonkowi wniesie w posagu ogromne bogactwa, a jej posiadłości zapewnią mu olbrzymie wpływy i władzę. O rękę Aliénor z Akwitanii ubiegało się wielu kandydatów, lecz ojciec zaplanował jej małżeństwo z małoletnim Henrykiem Plantagenetem, hrabią Andegawenii. Jednak po niespodziewanej śmierci ojca opiekun dziewczyny postanawia wydać ją za Ludwika, dziedzica korony Francji. Tymczasem rówieśnica i powierniczka Aliénor, Loanna de Grimwald, ma proroczą wizję przyszłości swej pani: Aliénor ma zostać królową Anglii i zapoczątkować dynastię Plantagenetów. Wbrew politycznym układom Loanna dyskretnie kieruje poczynaniami księżniczki, by wypełniła się druidzka wróżba.

Mireille Calmel
Urodziła się w 1964 roku w Martigues w Prowansji. W wieku dziewięciu lat poważnie zachorowała, terapia trwała bardzo długo, a lekarze nie dawali dziewczynce wielu szans. Mireille zwykła powtarzać, że to pisanie uratowało jej życie; w szpitalach powstawały kolejne utwory: poezje, piosenki, sztuki teatralne, powieści… Kiedy jako piętnastolatka odzyskała zdrowie, pragnęła czerpać z życia pełną garścią, ale z pisania nie zrezygnowała. Powieści Calmel pełne dumnych, odważnych i nieugiętych kobiet cieszą się ogromną popularnością — przetłumaczone na 14 języków, osiągnęły łączny nakład 3 milionów egzemplarzy.
Autorka mieszka z rodziną w Akwitanii.

Mireille Calmel opowiada o swojej książce "Noce królowej"

O EleonorzeAkwitańskiej
„Najbardziej znaną ze średniowiecznych królowych była bez wątpienia Aliénor z Akwitanii” – pisze angielska historyczka Margaret Wade Labarge. A przecież było ich tak wiele – cesarzowa Irena panowała w Bizancjum, Małgorzata zjednoczyła pod swoim berłem całą Skandynawię, Blanka, wnuczka Aliénor, była przez wiele lat regentką Francji, Niemcami rządziły kobiety z rodu Ottonów, Melisanda władała królestwem Jerozolimy. Skąd ten pogląd? Spróbujmy poszukać odpowiedzi.
„Ktokolwiek w owych czasach słyszał o Eleonorze, myślał o seksie. [...] Ta kobieta jest wcieleniem rozwiązłości, »łapczywości«. Myśli tylko o tych rzeczach, a mężczyznom w istocie to odpowiada, skoro kobieta dla nich jest zabawką. [...] Czy mamy sławić cnoty Eleonory? Wyśmiewać jej wady albo oburzać się na nie? Co do mnie, byłbym raczej skłonny żałować jej” – pisze jeden z najwybitniejszych średniowiecznych mediewistów Georges Duby, który nie szczędzi inwektyw władczyni Francji i Anglii. Cytuje kaznodzieję Stefana z Bourbon twierdzącego, że Aliénor, zachwycona rękami pewnego sędziwego uczonego poprosiła go, by popieścił palcami jej biodra. Przytacza też wiele plotek średniowiecznych, które czyniły ją kochanką Saracenów, romansującą z sułtanem Saladynem i porzuconą przez pierwszego męża, ponieważ „prowadziła się niewstrzemięźliwie, nie jak królowa, lecz raczej jak ladacznica”. Przypomina, że baronowie Ludwika VII namawiali go, aby pozwolił jej odejść, „bo to diablica i spowoduje jego śmierć”, a Jan z Salisbury oskarżał ją o upadek moralny wyprawy krzyżowej. Miała też romansować ze swoim stryjem Rajmundem z Antiochii i sypiać z seneszalem Godfrydem Plantagenetem, ojcem jej przyszłego drugiego męża Henryka, a także rozdawać pierścienie młodym chłopcom, żeby odwiedzili jej komnatę. Duby podkreśla, że Aliénor w oczach swych współczesnych popełniła bigamię, zawarła dwa kazirodcze małżeństwa, zbuntowała synów przeciw ojcu i zyskała tak złą sławę, że została uwieczniona w postaci swawolnej małżonki Hersent w arcydziele francuskiej satyry XII wieku – Powieści o Lisie.
Ten pełen niechęci passus powstał zapewne jako reakcja na zachwyt tą postacią, którego nie ukrywa inna francuska mediewistka, biografka królowej Régine Pernoud. Tak naprawdę spór o średniowieczną kobietę w pismach obojga mediewistów jest w dużej mierze sporem o Aliénor z Akwitanii, ponieważ trudno byłoby wskazać w Anglii i Francji tamtych czasów kobietę równą jej znaczeniem. Kolejny dowód na to znajdujemy w monumentalnym opracowaniu Historia życia prywatnego pod redakcją Georges’a Duby, gdzie pisze on: „Jakżeż tu nie nakreślić paraleli pomiędzy zaznającym rozkoszy z królową szczwanym lisem Renartem a Godfrydem Plantagenetem gwałt zadającym Eleonorze Akwitańskiej w domu jej małżonka, króla Francji”. Poniżej zaś znajdujemy przypis polskiego redaktora: „Według Régine Pernoud, w świetle zachowanych źródeł brak jest dowodów mogących potwierdzić naganność stosunków między Eleonorą a Godfrydem Plantagenetem”. I tak może być z niejedną plotką o Aliénor – należy przypuszczać, że równie irytowała swoją niezależnością XII-wiecznych mnichów-kronikarzy, którzy z satysfakcją nadawali takim pogłoskom formę pisemną, jak XX-wiecznych profesorów, którzy przenosili je z kronik do swoich opracowań.
A jak widzi królową z Akwitanii Régine Pernoud? Przyznaje, że niegdyś dała się zwieść fatalnej opinii o „drugiej Meluzynie” i dopiero odwracając się od kronik i badając inne źródła, takie jak akta królowej, dostrzegła postać zupełnie inną, kobietę o niezwykłej osobowości, wyrastającą ponad swoją epokę, odgrywającą ważną rolę zarówno w polityce, jak i w kulturze, a także w ekonomii i stosunkach społecznych. „Fakt, że z dziejów tej kobiety, którą dwa razy koronowano na królową, która była matką dwóch królów, nie ulękła się cesarza, zagroziła papieżowi i rządziła swoimi dwoma królestwami, wykazując niezwykłą zręczność i dalekowzroczność, potomni zachowali w pamięci jedynie romansowe perypetie młodości, musi budzić wiele refleksji” – pisze Pernoud. I tak komentuje status Aliénor: „królowa posiadała własną pieczęć, oznakę swojej osobowości prawnej, swoich sekretarzy, swego konetabla (naczelnego dowódcę wojsk królewskich) itd. Nie brak jej żadnego z instrumentów władzy, dostępnych w tej epoce, a niezbędnych do przekazywania i realizacji wydawanych rozkazów. Czy można by powiedzieć to samo o królowej Marii Teresie (XVII w.), o Marii Antoninie (XVIII w.) czy też o Marii Amelii (XIX w.)?”.
Aliénor urodziła się w roku 1120 lub 1122, poślubiła króla Francji Ludwika VII 25 lipca 1137 roku, a w kilka miesięcy po rozwodzie, 19 maja 1152 roku zawarła drugie małżeństwo z następcą tronu Anglii Henrykiem Plantagenetem, będącym jednocześnie wrogiem jej pierwszego męża. Wydała na świat dwie królewny francuskie, trzy angielskie i pięciu angielskich królewiczów. Pochowała ośmioro spośród nich. Zmarła 1 kwietnia 1204 roku. Była matką trzech koronowanych królów i dwóch królowych, jej wnukowie panowali w Jerozolimie, Francji i Anglii, a jeden z nich, Otto IV, został cesarzem Niemiec.
Pochodziła z rodu książąt akwitańskich, była wnuczką słynnego Wilhelma IX Trubadura, w którego biografii mieszały się spektakularne grzechy, jak próba zabicia biskupa, z aktami skruchy, takimi jak ufundowanie słynnego opactwa w Fontevrault. I to on był pierwszym trubadurem, on nadał miłości dwornej poetycką formę. To zamiłowanie do sztuki przekazał wnuczce, która jako dziecko słuchała pieśni trubadurów, w tym Bledhriego, Celta z Irlandii lub Walii. Aliénor potrafiła czytać, także po łacinie, znała pisma Owidiusza, była dobrze wykształcona muzycznie i literacko. Po latach w jej otoczeniu powstała zupełnie nowa literatura dworna, z której potem zasłynął wiek XII. Jej podstawą była „materia bretońska”, odwołująca się do celtyckich legend powstałych na terenach obecnej Wielkiej Brytanii i Półwyspu Bretońskiego. Ważną rolę odgrywały w niej postacie króla Artura i jego mentora Merlina. Tym samym stare wierzenia przedchrześcijańskie, w tym i tradycja druidów, weszły do kanonu literatury europejskiej.
Jako młoda królowa Francji Aliénor wydaje się postacią niejednoznaczną. Obwinia się ją o liczne konflikty jej męża z baronami i miastami, o to, że papież obłożył Francję interdyktem oraz o to, że w 1143 roku król spalił żywcem w kościele w Vitry-en-Perthois 1300 mieszczan, którzy się tam schronili. Rzeczywiście, dawała przykłady, że nie liczy się z innymi, choćby wydając swoją siostrę za królewskiego seneszala, mimo że miał on już żonę, spokrewnioną z potężnym hrabią Szampanii, co naraziło króla na kolejny konflikt. Poźniej była nieudana wyprawa krzyżowa, o której niepowodzenie również oskarżano Aliénor – a potem królowa nagle oświadczyła mężowi, że są zbyt blisko spokrewnieni, by ich małżeństwo było ważne, nastąpił rozwód i dwa miesiące po nim Aliénor poślubiła następcę tronu angielskiego, któremu wniosła w posagu swoje potężne włości, ubożąc królestwo byłego męża.
Z Henrykiem II Plantagenetem współrządziła przez wiele lat, póki nie zaczął jej zdradzać z Rosamundą z Clifford. Wtedy wróciła do Poitiers i w krótkim czasie podburzyła synów przeciw ojcu. Gdy jej mąż ugasił tę rebelię, więził ją w swoich zamkach przez piętnaście lat. Po jego śmierci musiała na kilka lat przejąć władzę nad państwem, bo następca tronu Ryszard Lwie Serce udał się na wyprawę krzyżową i wracając, został uwięziony w Austrii. Po jego powrocie przeszło 70-letnia władczyni zamknęła się w Fontevrault, ale pięć lat później znów musiała je opuścić, bo Ryszard zginął, a władzę przejął jego brat Jan, niezbyt do tego zdolny. Robiła co mogła, by pomóc mu utrzymać swe francuskie ziemie, ale musiała patrzeć na ruinę swego królestwa. Jako sędziwa kobieta ratowała przed śmiercią córkę Joannę, uciekającą przed rebelią wasali. Joanna umarła na jej rękach. Pod koniec życia Aliénor podjęła wielką wyprawę przez Pireneje do Kastylii, skąd przywiozła wnuczkę Blankę jako narzeczoną następcy tronu Francji Ludwika VIII. Blanka urodziła później przyszłego Ludwika Świętego, który uchodził za najbardziej znamienitego króla europejskiego średniowiecza.
Co może pociągać w Aliénor kobiety XXI wieku? Bez wątpienia jej charakter, który sprawia, że jest indywidualistką, sama odpowiada za swoje życie, sama podejmuje decyzje i umie przy nich wytrwać.
Dr Magdalena Sakowska (posłowie do powieści Noce królowej Mireille Calmel)