„Trędowata” – recenzja

Powieść Heleny Mniszkówny przez dekady obrastała mitami literatury jarmarcznej, stając się synonimem taniego sentymentalizmu. Jeśli jednak zdejmiemy z niej grubą warstwę uprzedzeń, dostrzeżemy dzieło o zaskakującej sile psychologicznej. „Trędowata” nie jest jedynie opowieścią o nieszczęśliwej miłości. To przede wszystkim bezkompromisowa sekcja zwłok arystokratycznego społeczeństwa, które pod płaszczykiem wyrafinowanej kultury skrywa pierwotne, wręcz zwierzęce mechanizmy obronne przed tym, co odmienne.

Fabuła z pozoru wpisuje się w klasyczny schemat melodramatu. Stefania Rudecka, młoda i niezwykle inteligentna dziewczyna z ubogiej szlachty, obejmuje posadę guwernantki w pałacu w Głębowiczach. Tam poznaje ordynata Waldemara Michorowskiego – człowieka uosabiającego władzę, bogactwo i cynizm wyższych sfer. Między parą rodzi się głębokie, magnetyczne uczucie, które rzuca wyzwanie surowej hierarchii społecznej. Choć Waldemar  decyduje się na odważny krok i ogłasza zaręczyny, arystokratyczne salony nie zamierzają akceptować dziewczyny bez odpowiedniego rodowodu.

Wymiar psychologiczny tej powieści dotyka kwestii tożsamości i alienacji. Mniszkówna genialnie kreśli portret dziewczyny wrzuconej w środowisko, które z definicji ją odrzuca. Stefania nie cierpi z powodu braku pieniędzy czy niskiego statusu materialnego. Jej ból ma naturę egzystencjalną. Doświadcza ona zjawiska wykluczenia, gdzie społeczność odmawia jej prawa do bycia człowiekiem o równej wartości. Autorka pokazuje, jak łatwo grupa potrafi zniszczyć jednostkę, używając do tego nie fizycznej przemocy, lecz subtelnych gestów, spojrzeń i milczenia.

Książka zmusza do refleksji nad naturą ludzkiego okrucieństwa. Arystokracja w „Trędowatej” cierpi na głęboki narcyzm zbiorowy. Każda próba wpuszczenia do tego hermetycznego świata kogoś z zewnątrz jest traktowana jako zagrożenie dla ciągłości i czystości klanu. Ofiara, czyli Stefania, musi zostać złożona na ołtarzu tradycji, aby reszta mogła zachować swoje iluzoryczne poczucie wyższości. To mechanizm kozła ofiarnego, doskonale znany z historii ludzkości, który Mniszkówna opisała na przykładzie salonowych intryg.

Milena Marek

Helena Mniszkówna, „Trędowata”, Wydawnictwo MG, Kraków, 2026.