"Mój ojciec był nazistą" Tatiana Freidensson

Żyć z nazwiskiem, które budzi grozę  –  znakomity reportaż rosyjskiej dziennikarki o potomkach ludzi władających Trzecią Rzeszą

Włożyła wiele wysiłku, by dotrzeć do osób żyjących w złowieszczym cieniu przodków, którzy w czasach nazistowskich Niemiec decydowali o „być albo nie być” całych narodów. Namówiła ich do opowieści nie tylko o niechlubnej, rodzinnej przeszłości, ale i teraźniejszości.

Tatiana Freidensson spotyka swoich bohaterów, wywodzących się z rodzin Hansa Franka, Hermanna Göringa, Rudolfa Hössa, Erwina Rommla i Clausa von Stauffenberga, w ich „naturalnym środowisku”; domu, mieście, które odegrało ważną rolę w ich przeszłości, w otoczeniu rodziny lub w samotności, czasem nie z własnego wyboru. Towarzyszy jej kamera, gdy tworzy swoje dokumentalne filmy z cyklu Dzieci Trzeciej Rzeszy. Zamówione przez pierwszy kanał państwowej telewizji, wywołają burzliwą dyskusję w Rosji, nieprzyzwyczajonej do tego, by na wojennych zbrodniarzy patrzeć jak na ludzi.

One właśnie staną się kanwą książki, w niezwykły, bezpośredni sposób relacjonującej te spotkania i pytania stawiane nie zawsze wprost, ale z całą szczerością właściwą młodości.
„Jak w ogóle można żyć ze świadomością, że twój ojciec zgładził, na przykład, kilka milionów ludzi? Z jakim uczuciem budzisz się rano w nowym państwie, powstałym na gruzach Trzeciej Rzeszy? W państwie, w którym twojego wszechmocnego niegdyś tatusia uznano za zbrodniarza, a ty sam stałeś się nazistowskim wyrodkiem? Jak cię witają w szkole?” – wobec takich m.in. kwestii chciała postawić rodziny ludzi, którzy za Hitlera byli u szczytu władzy.

Tatiana Freidensson stara się, by czytelnik w każdej chwili pamiętał, że ma do czynienia z prawdziwym człowiekiem, z krwi i kości, który nie zawsze radzi sobie z rodzinną przeszłością, czy własnym „tu i teraz”.  Nie feruje ocen i wyroków, pozwalając nam na własne zdanie. Przedstawia swoich bohaterów, pokazuje ich codzienne życie, relacje z rodziną, sukcesy i klęski, różne strategie przetrwania, sposoby ucieczki lub bitwy wydawane sobie lub innym. Otrzymujemy poruszającą opowieść, przepuszczoną przez autorski filtr złożony z wrażliwości, chęci zrozumienia, subiektywnego spojrzenia i odwagi poruszania trudnych, traumatycznych tematów.
Dodatkowo pojawiają się w niej prywatne listy bohaterów, zdjęcia, a także wspomnienia psychologa i psychiatry, zajmujących się więźniami podczas procesu w Norymberdze w 1946 roku.

Potrzeba zrozumienia tego, co stało się z Niemcami i z własną rodziną, w przypadku Niklasa Franka, syna gubernatora ziem polskich, który poświęcił swoje życie na gniewną, wyczerpującą walkę ze straconym w Norymberdze ojcem, doprowadziła go na skraj obłędu. Jego „rozliczeniowe” książki wywołały skrajne reakcje i wiele niechęci.
Autorka, prowadząc własne obserwacje, zadaje pytania: „Wszyscy ci, którzy potępiają Franka-syna, są przekonani, że popadł w szaleństwo w swoim prześladowaniu ojca. A może to wszystko nie tak? A może Niklas jest przesiąknięty ojcem, niczym strzępkami pleśni? Być może ten monolog syna, rozciągający się na dziesięciolecia, jest czymś w rodzaju torsji dręczących go bez ustanku? I takie publiczne oczyszczanie organizmu jest sposobem na przeżycie po wydaleniu z siebie zarazy, która pożera Niklasa od wewnątrz?”
Niklas Frank otwarcie mówi, kim był jego ojciec, biorąc na swoje barki konfrontację z prawdą o przeszłości, której nie pozwala odejść. Zupełnie jakby chciał winę wziąć
na siebie.

Fanatyczna nienawiść do ojca, będąca motorem życia Niklasa, ma swój odpowiednik na przeciwległym biegunie. W rozdziale poświęconym bratanicy Hermanna Göringa, Elizabeth, pojawia się również postać jego córki, wiernie stojącej na straży pamięci swojego ojca, który był zbrodniarzem wojennym. W niczym nie zmieniło to miłości i przywiązania, jakim darzy go Bettina!

Jeszcze inną strategię przyjął Reiner Höss, wnuk komendanta Auschwitz, starannie zacierający wszelkie szczegóły pozwalające zidentyfikować miejsce, gdzie żyje, unikający kontaktu z ludźmi zainteresowanymi jego rodziną, żyjący w nieustannym poczuciu zagrożenia.

Zastanawiając się, skąd tak różne podejście do problemu, autorka stawia tezę, że wiele zależy tu od więzi, jakie łączyły rodzica z dzieckiem. Ich brak powodował podwójną traumę i odcięcie się zarówno od ojca, jak i tego, co reprezentował będąc w strukturach nazistowskiego aparatu władzy. Chyba, że rzecz dotyczy Bertholda von Stauffenberga, którego ojciec stał się symbolem oporu wobec działań Hitlera, a jego śmierć, wymuszona przez dawnych kolegów, całkowicie zmieniła obraz sytuacji. Ale, oddając głos autorce: „Dzieci Trzeciej Rzeszy często nie potrafią oddzielić obrazu swoich rodziców od piastowanych przez nich funkcji, a co za tym idzie, nie mogą być w stosunku do nich obiektywni.”

Niezależnie od wyborów, jakich dokonywali członkowie rodzin nazistowskich „panów świata” i jak różnie potoczyły się ich losy, kwestia winy, kary i odpowiedzialności, zawsze będzie zajmować ważne miejsce w naszej refleksji o przeszłości.

Cenną cechą tej książki jest subiektywne, bardzo osobiste podejście tej młodej dziennikarki do tematu, które pozwala nam zyskać świeże spojrzenia na coś, co – zdawałoby się – znamy. Jak informuje autorka czytelników w podsumowaniu: „Pisałam o tym, co widziałam na własne oczy i czego doświadczyłam – o osobistych, siłą rzeczy nie zawsze obiektywnych wrażeniach ze spotkań z ciekawymi ludźmi.”

Tak perspektywa może być interesująca nie tylko dla historyków, poszukujących prawdy o tamtych czasach, psychologów śledzących zawikłane relacje rodzinne i ich konsekwencje dla następnych pokoleń, ale i zwykłego czytelnika, zainteresowanego światem, jaki budują sobie ludzie z  nazwiskiem-piętnem. 

Tatiana Freidensson
(ur. w 1984 roku), dziennikarka i producentka filmowa. Ukończyła z wyróżnieniem Uniwersytet Państwowy im. M.W. Łomonosowa w Moskwie i Wszechrosyjski Państwowy Uniwersytet Kinematografii im. S.A. Gierasimowa. Jest autorką wielu filmów dokumentalnych dla telewizji rosyjskiej, w tym cyklu Dzieci Trzeciej Rzeszy, na podstawie którego powstała niniejsza książka.
Cykl cieszył się ogromną popularnością w Rosji i wywołał burzliwą dyskusję wśród widzów. Książka zawiera szerszy materiał: niepublikowane wcześniej wywiady, opis pracy nad filmem oraz, to co najciekawsze, subiektywne spojrzenie i odczucia autorki.

Dane wydawnicze:
Wydawnictwo Rea SJ | s. 368 | ISBN 978-83-7993-317-4| Cena: 39,90 zł | Premiera: 20 listopada 2017 r.