Kilka słów o drzewie oliwnym i oliwie…

Trudno dokładnie powiedzieć, kiedy ludzie zaczęli uprawiać drzewka oliwne i docenili dobrodziejstwa, jakie uprawa ta ze sobą niesie. Dotychczasowe znaleziska archeologiczne dowodzą, że mogło to być między 5000 a 6000 lat temu w basenie Morza Śródziemnego i towarzyszyło rozwojowi społeczeństw osiadłych. Choć obecnie rozprzestrzeniło się ono w ciepłych strefach klimatycznych całego świata, wyszło bezsprzecznie z Bliskiego Wschodu i Grecji, bowiem to właśnie ten klimat oraz kamienista, niezbyt żyzna gleba najbardziej odpowiadają drzewkom oliwnym. Od zawsze oliwa żywiła, leczyła i upiększała człowieka. Namaszczano nią królów, herosów i atletów. Wielce ceniono oliwne drzewa w Izraelu – król David zatrudniał strażników do ich ochrony a w Grecji za ścięcie drzewa groziła kara śmierci lub wygnania. Można bez przesady powiedzieć, że drzewko oliwne było dla ludzi południa Europy tym, czym dla nas „mleczna krowa”, bowiem pozyskiwana z jego owoców oliwa stanowiła pokarm, lekarstwo, oświetlała domostwa i dbała o ciało człowieka. Drzewo oliwne i jego cudowne owoce to według mitologii greckiej dar bogini Ateny dla Greków. Od starożytnych czasów po dziś dzień jest ono także symbolem mądrości oraz zdrowia i sił witalnych. O wiecznie zielonym drzewie oliwnym mowa jest w najstarszych mitach i legendach. Urok gajów oliwnych opisywany jest w Starym Testamencie. Zwiastunem końca potopu była powracająca do arki Noego gołębica z gałązką oliwną w dziobie. Po dziś dzień gałązka oliwna symbolizuje także pokój i przyjaźń. Oliwnymi girlandami nagradzano zwycięzców igrzysk olimpijskich. Gałązkami dekorowano głowy zwycięzców i groby pokonanych. Starożytni doceniali nie tylko symboliczne i dekoracyjne walory liści oliwnych, ale także ich właściwości lecznicze. Objawienie Św. Jana w Nowym Testamencie wskazuje nam liść oliwny zwany „biblijnym ziołem”, jako lek służący zdrowiu – „Na środku ulicy jego i na obu brzegach rzeki drzewo żywota, rodzące dwanaście razy, wydające co miesiąc swój owoc, a liście drzewa służą do uzdrawiania narodów”.

Drzewka oliwne są bardzo długowieczne, bowiem najstarsze z nich osiągnęły obecnie wiek 3000 lat. Są one także drzewkami wiecznie zielonymi. Pozyskiwana z ich owoców oliwa nazwana została przez Homera „płynnym złotem”. Nic w tym dziwnego, jako że to ona stała się źródłem bogactwa i dobrobytu Helleńczyków a historyk grecki Tukidydes twierdził nawet, że „ludy Morza Śródziemnego wyszły z ery barbarzyństwa nauczywszy się uprawy oliwek i winorośli”. Do czasów obecnych pochodząca z Grecji oliwa uznawana jest za najlepszą w świecie, choć kraj ten nie jest bynajmniej największym jej producentem. Oliwa tak bardzo zasłużyła się ludzkości, że została nawet wpisana przez UNESCO na listę jej dziedzictwa. Do Polski oliwa z oliwek przybyła wraz z chrześcijaństwem, ale przez całe wieki używano jej tylko do celów liturgicznych - namaszczania niemowląt, królów i zmarłych. Na naszych stołach oliwa z oliwek oraz oliwki zagościły od czasów królowej Bony, która wprowadziła nowe zwyczaje żywieniowe.

Drzewo oliwne i jego owoce
Drzewa oliwne to rodzaj drzew należący do rodziny oliwkowatych. Zalicza się do niego około 35 gatunków. Uprawia się je od co najmniej 5500 lat a zostały rozpowszechnione przez Fenicjan. To mało wymagające i długowieczne drzewko hodowane jest przede wszystkim w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie, choć uprawia się ją także na wielu innych obszarach o ciepłym klimacie.

Wykorzystywane są jej liście (surowiec zielarski), drewno i oczywiście owoce, czyli oliwki.

Oliwka europejska zwana też oliwką uprawną to gatunek nieznany ze stanu naturalnego. Jest  to wiecznie zielone, niezbyt wysokie drzewo lub duży krzew osiągający od 4 do 12 m wysokości. Jest ona też rośliną bardzo długowieczną. Drzewo liczące sobie 3000 lat zostało całkiem niedawno, w 2010 roku, odkryte w Tunezji. To musi budzić podziw i szacunek.

Pierwsze plony drzewo oliwne daje dopiero po 10 latach, ale najlepsze owoce pozyskuje się z drzew od 30 do 60 roku ich życia. Ich miąższ oraz pestka zawiera ok. 40-60% cennego tłuszczu, stąd też są one przerabiane przede wszystkim na oliwę. Mówimy często o oliwkach zielonych i czarnych a są to owoce tego samego drzewa tylko zebrane w innym czasie. Również barwa samej oliwy zależy od terminu zbioru. Ta, z oliwek zielonych ma zabarwienie zielono-złote a z czarnych barwę nasyconego złota i tylko produkt otrzymywany z owoców drzewa oliwnego ma prawo nosić nazwę oliwa. Inne tłuszcze roślinne to oleje.

Oliwa w żywieniu i lecznictwie
Od zawsze oliwa żywiła, leczyła i upiększała człowieka. Oliwki są bogate w składniki odżywcze i związki mineralne tj. fosfor, potas i żelazo, a także witaminy z grupy B, prowitaminę A oraz witaminę C i E. Należą do owoców wyjątkowo wysokokalorycznych: 100 gram oliwek zawiera ok. 150 kcal. Oliwki używane są najczęściej jako zakąska lub dodatek do potraw. Oliwa z oliwek jest natomiast wspaniałym dodatkiem do sałatek, dań z makaronem, ryżem, a także z owocami morza. Można używać jej także do pieczenia i smażenia jako substytutu masła i margaryny. Jeśli chcemy użyć oliwy z oliwek do smażenia, należy pamiętać o stosowaniu umiarkowanej temperatury smażenia (nie używać dużego ognia, odpada też smażenie na głębokim tłuszczu), bowiem oliwa pali się (posiada niski punkt dymienia) w niższych niż inne oleje temperaturach i traci ona swoje cenne właściwości.

A jak wybrać najlepszą oliwę?
Najlepsza ijednocześnie najdroższa jest oliwa z plantacji organicznych, tłoczona na zimno określana jako "extra virgin" czyli z pierwszego tłoczenia, często lekko mętna bowiem posiadająca cenne drobiny owoców. Jednak w sklepach pod taką nazwą sprzedawana jest oliwa, która spełnia stawiane wymagania na minimalnym poziomie. Kryteria, jakie ma ona spełniać określa International Olive Oil Council, której członkami są wszystkie kraje produkujące oliwę, z wyjątkiem USA. Warto, więc dokładnie czytać etykiety produktów i poszukiwać informacji o jakości produktu. Przy zakupie należy kierować się też zastosowaniem oliwy i jeśli będziemy używać jej np. do smażenia, możemy kupić trochę niższej jakości.

Oliwa z oliwek zawiera duże ilości kwasu oleinowego. Kwas ten powoduje spadek zachorowań na astmę i alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa. Stąd obserwuje się niższą zachorowalność na te choroby wśród mieszkańców basenu Morza Śródziemnego. Oliwa z oliwek jest bogata w witaminy A, E, D oraz K. Pomaga przy miażdżycy, kamicy żółciowej, nieżycie i owrzodzeniu żołądka oraz w zaparciach a także zapobiega tworzeniu się wolnych rodników. Wspaniale oczyszcza i reguluje procesy trawienia. Spowalnia procesy starzenia oraz doskonale wpływa na wzrost kości u dzieci. Przeciwdziała zakrzepom. Powinna być stosowana przez osoby chore na cukrzycę - doskonale asymiluje cukry i wyrównuje ich poziom we krwi. Oliwa z oliwek nie zawiera soli, jest produktem bezglutenowym.

Badania prof. Antoniny Trichopoulou z Greckiego Instytutu Zdrowia Publicznego pod auspicjami Światowej Organizacji Zdrowia opublikowane w latach 90 potwierdziły niezwykłe właściwości zdrowotne oliwy z oliwek. Prof. Trichopoulou porównywała dietę Europejczyków żyjących na południu i północy. Okazało się, że osoby z południa spożywające m.in. duże ilości oliwy cieszą się znacznie lepszym zdrowiem.

Oliwa jako kosmetyk
Namaszczano nią królów a zwykłym ludziom służyła i służy do dziś jako jeden z najstarszych znanych biokosmetyków. Nacieranie ciała oliwą redukuje objawy stresu, poprawia elastyczność skóry, nawilża i ujędrnia ją. Zapobiega także rozstępom i odmładza ciało. Pochłaniając ok. 20 % promieni słonecznych stanowi naturalny, choć nie mocny, filtr przeciwsłoneczny. Jak przystało na skarb podarowany ludziom przez Atenę, oliwa dzięki bogactwu witamin A, B, C, D, E, F czy K, związków mineralnych, jak fosfor, potas i żelazo, naturalnych przeciwutleniaczy, polifenoli i jednonienasyconych kwasów tłuszczowych, może być stosowana do intensywnej pielęgnacji każdego rodzaju skóry. Oliwa z oliwek daje więc doskonałe rezultaty stosowana jako kosmetyk. Smarowanie skóry surową oliwą nadaje zdrowy, promienny wygląd, a dobroczynne witaminy bezpośrednio wnikają w jej głąb. Szczególnie wspaniałe działanie odmładzające ma zawarta w oliwie witamina E, czyli naturalny antyutleniacz. Dzięki niej oliwkowy kompres powoduje wygładzenie zmarszczek, odświeża, natłuszcza, działa kojąco na skórę codziennie narażoną na działania niekorzystnych czynników atmosferycznych i stresu. Oliwa z oliwek zawiera również cenną witaminę F, czyli jeden ze składników bariery chroniącej skórę przed utratą wilgoci. Dzięki niej odbudowuje się płaszcz lipidowy naskórka przywracając mu w ten sposób naturalną barierę ochronną. Działa na skórę kojąco, wzmacnia jej naturalną odporność, zabezpiecza ją przed odwodnieniem, a także likwiduje szorstkość skóry. Dla osób z suchą skórą oraz podczas okresu grzewczego zaleca się w celu natłuszczenia skóry ciepłe kąpiele z dodatkiem kilku łyżek oliwy. Oliwa jako domowy kosmetyk stosowany do kąpieli, maseczek, peelingu, substytut kremu daje wspaniałe rezultaty. Oliwkowy masaż pobudza krążenie krwi, dzięki czemu skóra będzie lepiej odżywiona i gładsza. Działa także wspaniale na każdy rodzaj włosów a dłonie i paznokcie poddawane kąpieli w ciepłej oliwie z dodatkiem soku z cytryny będą piękne, gładkie i zdrowe. Nie do przecenienia są także liście tej cudownej rośliny, które posiadają cenne właściwości antybakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne.

Współczesna kosmetyka doceniła walory oliwy i na rynku mamy obecnie sporo kosmetyków z jej dodatkiem. Problem jednak nie w ilości, ale w tym co one tak naprawdę zawierają. Powiemy – oliwę i będzie to zgodne z prawdą, ale czy organiczną, czyli z naturalnych, ekologicznych upraw czy też przetworzoną? No, właśnie. Masowa produkcja posługuje się oliwą mocno przetworzoną a ta, aby zachować swoje doskonałe cechy i dać pożądane efekty nie znosi mocnego procesu przetwarzania. Jeśli ponadto spojrzymy na skład większości popularnych kosmetyków, które reklamują się zawartością oliwy (innych zresztą też), to natrafiamy na całe mnóstwo towarzyszących, chemicznych składników, w których jej działanie ginie. Nic jednakże nie niweluje w takim stopniu walorów oliwy w kosmetykach, jednocześnie szkodząc nam, użytkownikom, jak chemiczne środki konserwujące czyli parabeny.  Patrząc na skład, nawet drogich i renomowanych specyfików, często przeznaczonych dla alergików lub co gorsza dzieci, zobaczyć można ile w nich składników z końcówką paraben. A wystarczy przecież wykorzystać składniki konserwujące zawarte w oliwie organicznej oraz w liściach oliwek, aby ten sam efekt uzyskać w sposób w pełni naturalny i co najważniejsze skuteczny. Warto więc poszukać kosmetyków wykorzystujących te walory zgodnie z zasadą, że im bliżej natury tym lepiej, im więcej naturalnych składników aktywnych, zapachowych, barwiących i konserwujących tym zdrowiej. 

Dorota Skrzekotowska
www.greckieskarby.pl