BPA zakazane w Unii Europejskiej. Co naprawdę zmieniło się w przepisach dotyczących żywności?

Bisfenol A, powszechnie znany jako BPA, od lat budzi kontrowersje. Substancja była szeroko wykorzystywana do produkcji tworzyw sztucznych i żywic, z których powstawały między innymi opakowania, pojemniki czy wewnętrzne powłoki metalowych puszek.

Pod koniec 2024 roku Komisja Europejska zdecydowała się na bardzo daleko idące ograniczenie jej stosowania. Rozporządzenie Komisji (UE) 2024/3190 zostało przyjęte 19 grudnia 2024 roku i opublikowane 31 grudnia. Przepisy weszły w życie 20 stycznia 2025 roku, ale przewidziano okresy przejściowe pozwalające producentom dostosować się do zmian.

I właśnie jeden z tych terminów odpowiada za pojawiające się w internecie informacje o "zakazie BPA od jutra".

Co właściwie zostało zakazane?

Najważniejsze sprostowanie dotyczy samego sformułowania "BPA w żywności".

Bisfenol A nie jest dodatkiem spożywczym, który producenci celowo dosypują do jedzenia. Problem polega na czymś innym. BPA wykorzystywano przy produkcji materiałów mających kontakt z żywnością, a niewielkie ilości substancji mogły następnie migrować z opakowania lub naczynia do jedzenia i napojów.

Nowe unijne przepisy zasadniczo zabraniają stosowania BPA przy produkcji takich materiałów. Zakres regulacji jest szeroki i obejmuje między innymi tworzywa sztuczne, lakiery i powłoki, kleje, gumę, żywice jonowymienne, farby drukarskie oraz silikony przeznaczone do kontaktu z żywnością.

W praktyce zmiany dotyczą więc między innymi:

• wewnętrznych powłok puszek i metalowych opakowań,

• niektórych plastikowych pojemników na żywność,

• wielorazowych butelek i pojemników na napoje,

• dystrybutorów wody,

• części wyposażenia kuchennego,

• materiałów używanych przy przemysłowej produkcji i przechowywaniu żywności.

Komisja Europejska, ogłaszając nowe regulacje, wskazywała właśnie puszki, wielorazowe plastikowe butelki, dystrybutory wody oraz inne artykuły kuchenne jako przykłady produktów objętych zmianami.

20 lipca 2026 roku był ważną datą

Choć rozporządzenie weszło w życie już w styczniu 2025 roku, producenci nie zostali zobowiązani do natychmiastowej wymiany wszystkich technologii i opakowań.

Dla większości produktów przewidziano 18-miesięczny okres przejściowy. Komisja tłumaczyła, że ma on pozwolić przedsiębiorstwom na dostosowanie produkcji i ograniczyć ryzyko zakłóceń w dostawach żywności.

W przypadku jednorazowych materiałów i przedmiotów do kontaktu z żywnością wyprodukowanych z wykorzystaniem BPA jednym z kluczowych terminów stał się 20 lipca 2026 roku. Do tego dnia produkty spełniające wcześniejsze wymagania mogły być po raz pierwszy wprowadzane na rynek na zasadach określonych w przepisach przejściowych.

Dlatego jeżeli nagranie z hasłem "od jutra zakazane" zostało opublikowane około 19 lipca 2026 roku, najprawdopodobniej odnosi się właśnie do zakończenia tego okresu.

Nie oznacza to jednak, że następnego dnia wszystkie produkty zawierające BPA musiały zniknąć ze sklepów.

To nie jest nagłe wycofanie wszystkich puszek i pojemników

Unijne przepisy przewidują rozbudowane regulacje przejściowe. Ich celem jest między innymi uniknięcie sytuacji, w której ogromne ilości już wyprodukowanych opakowań albo zapakowanej żywności należałoby jednego dnia wyrzucić.

Dodatkowo dla wybranych zastosowań przewidziano dłuższy okres przejściowy, sięgający 20 stycznia 2028 roku. Dotyczy on między innymi niektórych jednorazowych opakowań wykorzystywanych do konserwowania określonych owoców, warzyw i produktów rybołówstwa oraz przypadków, gdy powłoka zawierająca BPA została zastosowana wyłącznie na zewnętrznej metalowej powierzchni opakowania.

Osobne okresy przejściowe dotyczą także niektórych produktów wielokrotnego użytku. W zależności od zastosowania mogą one pozostawać na rynku dłużej.

Dlatego stwierdzenie, że "od konkretnego dnia BPA całkowicie znika ze wszystkich opakowań w Unii Europejskiej", byłoby zbyt dużym uproszczeniem.

Dlaczego Unia Europejska zdecydowała się na tak duże ograniczenie?

Za zmianą stoi przede wszystkim ponowna ocena bezpieczeństwa BPA przeprowadzona przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności.

W 2023 roku EFSA uznała narażenie konsumentów na bisfenol A pochodzący z żywności za problem zdrowotny dla wszystkich grup wiekowych. Szczególną uwagę zwrócono na możliwy wpływ BPA na układ odpornościowy. W analizach uwzględniono również potencjalne oddziaływanie na układ rozrodczy, rozwój organizmu oraz metabolizm.

Skala zmiany w ocenie bezpieczeństwa była ogromna.

W 2015 roku tymczasowy tolerowany poziom dziennego pobrania BPA wynosił 4 mikrogramy na kilogram masy ciała na dobę. Po ponownej analizie badań EFSA ustaliła go w 2023 roku na poziomie 0,2 nanograma na kilogram masy ciała dziennie.

Oznacza to wartość aż 20 tysięcy razy niższą niż poprzedni limit.

EFSA uznała jednocześnie, że wcześniejsze szacunki narażenia ludzi na BPA pochodzący z żywności przekraczały nowy tolerowany poziom o dwa lub trzy rzędy wielkości.

To właśnie wyniki tej oceny stały się jednym z najważniejszych argumentów stojących za decyzją Komisji Europejskiej.

BPA wcześniej też było ograniczane

Nowe przepisy nie są pierwszą próbą ograniczenia kontaktu Europejczyków z bisfenolem A.

BPA już wcześniej było zakazane w Unii Europejskiej w plastikowych butelkach do karmienia niemowląt. Komisja przypominała o tym również przy okazji przyjęcia nowych regulacji w 2024 roku.

Obecna zmiana ma jednak znacznie szerszy charakter, ponieważ obejmuje wiele różnych kategorii materiałów wykorzystywanych w całym łańcuchu produkcji, pakowania i przechowywania żywności.

Co więcej, regulacja nie ogranicza się wyłącznie do BPA. Obejmuje również inne bisfenole i ich pochodne posiadające określone, zharmonizowane klasyfikacje zagrożeń, między innymi związane z wpływem na układ rozrodczy i hormonalny.

Czy trzeba teraz wyrzucać plastikowe pojemniki z domu?

Nie ma podstaw, aby po przeczytaniu informacji o nowych przepisach natychmiast wyrzucać wszystkie znajdujące się w domu plastikowe pojemniki.

Nie każde tworzywo sztuczne zawiera BPA, a substancja była wykorzystywana w określonych rodzajach materiałów i powłok. Sam fakt, że produkt wykonano z plastiku, nie oznacza automatycznie obecności bisfenolu A. BPA jest przede wszystkim surowcem stosowanym przy produkcji niektórych tworzyw, szczególnie poliwęglanów, oraz żywic.

Zmiana przepisów skierowana jest przede wszystkim do producentów, importerów oraz podmiotów wprowadzających materiały mające kontakt z żywnością na rynek Unii Europejskiej.

Dla konsumenta najważniejszym efektem będzie stopniowa zmiana materiałów stosowanych w opakowaniach, pojemnikach i innych produktach mających kontakt z jedzeniem.

Czy zamienniki BPA zawsze są bezpieczniejsze?

To jedno z najważniejszych pytań związanych z całą zmianą.

Samo zastąpienie bisfenolu A innym bisfenolem nie musi automatycznie oznaczać rozwiązania problemu. Dlatego unijne rozporządzenie obejmuje nie tylko BPA, lecz także określone inne bisfenole i pochodne bisfenoli posiadające klasyfikację wskazującą na niebezpieczne właściwości.

Celem regulacji nie jest więc wyłącznie zamiana jednej substancji na bardzo podobną chemicznie, ale szersze ograniczenie stosowania związków mogących stanowić zagrożenie.

Jednocześnie przepisy przewidują nieliczne wyjątki dla zastosowań, w których odpowiednich zamienników jeszcze nie ma. Komisja podkreśla, że wyjątki są ograniczone i mają zapobiegać poważnym problemom w łańcuchu dostaw.

"BPA zakazane w żywności" - prawda czy fałsz?

Najtrafniej byłoby powiedzieć: prawda, ale przedstawiona w bardzo dużym uproszczeniu.

Unia Europejska rzeczywiście przyjęła szeroki zakaz stosowania bisfenolu A. Nie chodzi jednak o zakaz używania BPA jako składnika żywności, lecz przede wszystkim o jego wykorzystywanie do produkcji materiałów i przedmiotów mających kontakt z jedzeniem i napojami.

Najważniejszy 18-miesięczny okres przejściowy dla wielu produktów zakończył się 20 lipca 2026 roku, ale prawo przewiduje wyjątki i dłuższe terminy dla części zastosowań.

Dlatego nagłówki sugerujące, że pewnego dnia "wszystkie opakowania z BPA stają się nielegalne", nie oddają całej sytuacji.

Zmiana jest jednak znacząca. Po latach dyskusji o bezpieczeństwie bisfenolu A Unia Europejska zdecydowała, że w ogromnej części produktów mających kontakt z żywnością nie powinien być on już stosowany. A dla konsumentów oznacza to, że BPA będzie stopniowo znikać z kolejnych opakowań, butelek, puszek i elementów wyposażenia, z którymi nasze jedzenie styka się każdego dnia.

PMP

^{Fot. Wygenerowano AI}