Nowy zakaz w całej Unii Europejskiej. Czy od 20 lipca znikną plastikowe butelki? Wyjaśniamy

W ostatnich dniach w mediach społecznościowych można natknąć się na nagrania informujące o "nowym zakazie od 20 lipca", który ma obowiązywać w całej Unii Europejskiej. Materiały często ilustrowane są przekreśloną plastikową butelką, co może sugerować, że UE właśnie zakazuje sprzedaży plastikowych butelek.

Tak jednak nie jest.

Sprawa dotyczy bisfenolu A, znanego jako BPA, oraz niektórych innych bisfenoli wykorzystywanych przy produkcji materiałów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Co więcej, sam zakaz nie zaczyna obowiązywać dopiero 20 lipca 2026 roku. Unijne rozporządzenie weszło w życie już 20 stycznia 2025 roku, natomiast właśnie 20 lipca 2026 roku kończy się podstawowy, 18-miesięczny okres przejściowy przewidziany dla większości produktów.

Czym jest BPA?

Bisfenol A, czyli BPA, jest substancją chemiczną wykorzystywaną między innymi przy produkcji niektórych tworzyw sztucznych i żywic.

Można go było stosować na przykład w poliwęglanie, czyli przezroczystym i sztywnym tworzywie używanym do produkcji niektórych pojemników na żywność, wielorazowych butelek na napoje czy elementów dystrybutorów wody.

BPA wykorzystywany był również przy produkcji żywic epoksydowych stosowanych jako powłoki ochronne wewnątrz puszek i innych metalowych opakowań mających kontakt z jedzeniem lub napojami.

Problem polega na tym, że niewielkie ilości substancji znajdujących się w materiałach mających kontakt z żywnością mogą migrować do znajdujących się w nich produktów.

Dlaczego Unia Europejska zakazała BPA?

Jedną z podstaw decyzji była ponowna ocena bezpieczeństwa bisfenolu A przeprowadzona przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, czyli EFSA.

W 2023 roku eksperci EFSA uznali, że narażenie na BPA poprzez żywność stanowi problem zdrowotny dla konsumentów we wszystkich grupach wiekowych. Szczególną uwagę zwrócono na możliwy wpływ tej substancji na układ odpornościowy. W ocenie uwzględniono również potencjalne skutki dotyczące między innymi układu rozrodczego, rozwoju i metabolizmu.

EFSA ustaliła tolerowane dzienne pobranie BPA na poziomie 0,2 nanograma na kilogram masy ciała dziennie. To około 20 tys. razy mniej niż wcześniejszy tymczasowy poziom wynoszący 4 mikrogramy na kilogram masy ciała dziennie.

W konsekwencji Komisja Europejska przyjęła w grudniu 2024 roku rozporządzenie zakazujące stosowania BPA w określonych materiałach i wyrobach przeznaczonych do kontaktu z żywnością.

Co dokładnie zmienia się 20 lipca 2026 roku?

Tutaj pojawia się najważniejsza różnica pomiędzy internetowymi nagłówkami a rzeczywistymi przepisami.

20 lipca 2026 roku nie zaczyna się nagle całkowity zakaz plastikowych butelek.

Tego dnia kończy się przede wszystkim podstawowy okres przejściowy pozwalający na pierwsze wprowadzanie do obrotu większości objętych przepisami jednorazowych oraz wielorazowych wyrobów mających kontakt z żywnością, które zostały wyprodukowane z wykorzystaniem BPA zgodnie ze starymi zasadami.

Komisja Europejska, ogłaszając nowe przepisy, wskazywała, że dla większości produktów przewidziano właśnie 18 miesięcy na stopniowe wycofanie BPA. Ma to umożliwić producentom przejście na inne rozwiązania bez powodowania poważnych zakłóceń w łańcuchach dostaw żywności.

Oznacza to więc przede wszystkim zmianę dotyczącą produkcji i wprowadzania produktów na rynek, a nie zakaz posiadania przez konsumentów plastikowych butelek.

Jakich produktów dotyczą nowe przepisy?

Zakaz obejmuje materiały i wyroby przeznaczone do kontaktu z żywnością i napojami, w których produkcji stosowany jest BPA.

Komisja Europejska jako przykłady wymienia między innymi:

• powłoki znajdujące się w metalowych puszkach,
• niektóre plastikowe butelki wielokrotnego użytku,
• elementy dystrybutorów wody,
• część pojemników na żywność,
• niektóre elementy wyposażenia kuchennego mające kontakt z żywnością.

Nie oznacza to jednak zakazu każdego produktu wykonanego z plastiku.

Wiele butelek czy opakowań produkowanych jest z tworzyw, do których BPA nie jest wykorzystywany. Dlatego przekreślona plastikowa butelka jako symbol nowych przepisów może prowadzić do błędnego wniosku, że Unia Europejska zamierza całkowicie wycofać takie opakowania.

Czy po 20 lipca produkty zawierające BPA natychmiast znikną ze sklepów?

Nie.

Przepisy przewidują zasady przejściowe, dlatego data 20 lipca 2026 roku nie oznacza, że tego dnia wszystkie produkty związane z BPA zostaną automatycznie zdjęte ze sklepowych półek.

W przypadku standardowych wyrobów wielokrotnego użytku objętych podstawowym okresem przejściowym przewidziano możliwość pozostawania wcześniej wprowadzonych produktów na rynku do 20 lipca 2027 roku. Termin ten został doprecyzowany w rozporządzeniu Komisji (UE) 2026/250.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku opakowań jednorazowych. Wyroby prawidłowo wprowadzone na rynek przed upływem odpowiedniego okresu przejściowego mogą jeszcze przez kolejne 12 miesięcy zostać napełnione żywnością i zamknięte. Tak zapakowana żywność może następnie znajdować się w sprzedaży aż do wyczerpania zapasów.

Dlatego konsumenci mogą jeszcze przez pewien czas spotykać produkty w opakowaniach wyprodukowanych według wcześniejszych zasad.

Są również wyjątki z dłuższym okresem przejściowym

Dla niektórych zastosowań unijne przepisy przewidują dłuższy czas na dostosowanie się do nowych wymagań.

Do 20 stycznia 2028 roku okres przejściowy obowiązuje między innymi dla określonych jednorazowych opakowań przeznaczonych do konserwowania owoców, warzyw i produktów rybołówstwa, a także w przypadku niektórych zastosowań powłok zawierających BPA wyłącznie na zewnętrznej powierzchni metalowej.

Dłuższy termin przewidziano również dla niektórych wyrobów wielokrotnego użytku stanowiących profesjonalne wyposażenie wykorzystywane przy produkcji żywności. Mogą być one po raz pierwszy wprowadzane na rynek do 20 stycznia 2028 roku.

Przepisy zawierają więc kilka różnych terminów zależnych od kategorii produktu.

Czy trzeba wyrzucić swoją plastikową butelkę?

Nie ma takiego wymogu.

Nowe przepisy nie oznaczają, że 20 lipca konsumenci muszą wyrzucić kupione wcześniej bidony, pojemniki czy butelki wielokrotnego użytku.

Regulacje koncentrują się przede wszystkim na stosowaniu BPA przy produkcji określonych materiałów oraz ich wprowadzaniu na rynek. Nie wprowadzono ogólnego zakazu posiadania przez konsumenta wcześniej kupionej plastikowej butelki.

Warto natomiast zawsze korzystać z pojemników zgodnie z przeznaczeniem producenta. Szczególnie w przypadku starszych produktów przeznaczonych do kontaktu z żywnością można również sprawdzić oznaczenia producenta i informacje dotyczące materiału, z którego zostały wykonane.

Czy napis "BPA free" oznacza, że produkt jest bezpieczny?

Oznaczenie "BPA free" informuje, że przy produkcji danego wyrobu nie zastosowano BPA, jednak samo w sobie nie jest pełną oceną bezpieczeństwa całego produktu.

Nowe europejskie regulacje dotyczą bowiem nie tylko bisfenolu A. Obejmują również inne bisfenole i pochodne bisfenoli posiadające określoną klasyfikację zagrożeń, między innymi związaną ze szkodliwym wpływem na układ rozrodczy lub hormonalny. Komisja Europejska podkreśla, że nowe przepisy obejmują także inne niebezpieczne bisfenole, a nie wyłącznie BPA.

Oznacza to, że proste zastąpienie BPA innym bisfenolem nie zawsze będzie rozwiązaniem zgodnym z nowymi wymaganiami.

BPA było już wcześniej ograniczane

Nowe przepisy nie są pierwszym ograniczeniem dotyczącym bisfenolu A w Unii Europejskiej.

BPA już wcześniej został zakazany między innymi w butelkach z poliwęglanu przeznaczonych dla niemowląt oraz w określonych produktach przeznaczonych dla niemowląt i małych dzieci. Nowe rozporządzenie znacznie rozszerzyło zakres ograniczeń na pozostałe materiały przeznaczone do kontaktu z żywnością.

"Zakaz plastikowych butelek od 20 lipca" - prawda czy fałsz?

Fałsz, jeśli rozumiemy to jako powszechny zakaz sprzedaży plastikowych butelek w Unii Europejskiej.

Prawdą jest natomiast, że 20 lipca 2026 roku kończy się główny okres przejściowy związany z unijnym zakazem stosowania BPA w materiałach przeznaczonych do kontaktu z żywnością.

Dlatego bardziej precyzyjny komunikat powinien brzmieć:

"Od 20 lipca 2026 roku kończy się podstawowy okres przejściowy dla większości materiałów i wyrobów do kontaktu z żywnością produkowanych z wykorzystaniem BPA."

To zdecydowanie mniej sensacyjne niż hasło o "nowym zakazie plastikowych butelek", ale znacznie lepiej oddaje rzeczywiste znaczenie unijnych przepisów.

PMP

^{Fot. Wygenerowano AI}