PANDAS i PANS - gdy dziecko nagle zmienia zachowanie po infekcji

Czym jest PANS, a czym PANDAS?

PANS, czyli Pediatric Acute-onset Neuropsychiatric Syndrome, oznacza dziecięcy zespół nagłego początku objawów neuropsychiatrycznych. Charakterystyczne jest gwałtowne pojawienie się objawów obsesyjno-kompulsyjnych lub bardzo nasilonych trudności związanych z jedzeniem, którym towarzyszą inne zmiany w zachowaniu, emocjach, funkcjonowaniu poznawczym, ruchowym lub somatycznym.

PANDAS jest uznawany za podtyp PANS. W tym przypadku objawy wiąże się z infekcją paciorkowcową, np. anginą paciorkowcową lub szkarlatyną. Mechanizm nie jest jeszcze w pełni poznany, ale jedną z rozważanych teorii jest nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego, który po infekcji może wpływać na funkcjonowanie mózgu.

Najważniejsze słowo: nagle

W kontekście PANS i PANDAS bardzo ważne jest tempo pojawienia się objawów. Nie chodzi o stopniową zmianę zachowania, która narasta tygodniami lub miesiącami, ale o gwałtowny początek - czasem rodzice opisują, że dziecko „zmieniło się z dnia na dzień”. Objawy mogą osiągnąć dużą intensywność w ciągu kilku dni, a następnie stopniowo słabnąć lub pojawiać się nawrotowo.

Do objawów, które mogą wzbudzić czujność, należą m.in. nagłe tiki ruchowe lub głosowe, natręctwa, kompulsje, silne lęki, zwłaszcza lęk separacyjny, drażliwość, agresja, wybuchy złości, obniżenie nastroju, problemy ze snem, nadpobudliwość, trudności z koncentracją, nagły spadek funkcjonowania szkolnego, regres zachowania, moczenie nocne lub częste oddawanie moczu. U części dzieci pojawiają się także zmiany w jedzeniu, np. nagła odmowa jedzenia lub bardzo wybiórcze jedzenie.

Czy każda zmiana po infekcji oznacza PANDAS?

Nie. To bardzo ważne, zwłaszcza w czasach, gdy krótkie filmiki w mediach społecznościowych potrafią wzbudzić ogromny niepokój. Dzieci często chorują, a po infekcjach bywają rozdrażnione, zmęczone, bardziej płaczliwe lub mniej odporne emocjonalnie. Sam fakt, że dziecko przeszło infekcję i ma tiki, lęki albo trudniejsze zachowanie, nie oznacza automatycznie PANDAS.

Według NIMH rozpoznanie PANS lub PANDAS bywa trudne, ponieważ nie istnieje jedno badanie laboratoryjne, które mogłoby jednoznacznie potwierdzić diagnozę. Lekarz musi uwzględnić całościowy obraz dziecka i wykluczyć inne możliwe przyczyny objawów.

Kiedy warto zgłosić się do lekarza?

Do pediatry warto zgłosić się szczególnie wtedy, gdy po infekcji nastąpiła nagła, wyraźna i nietypowa dla dziecka zmiana. Rodzic może powiedzieć lekarzowi wprost: „po chorobie dziecko bardzo nagle zaczęło mieć tiki, lęki, natręctwa, problemy ze snem albo regres zachowania - czy warto sprawdzić także możliwość PANS lub PANDAS?”.

W przypadku podejrzenia PANDAS lekarz może rozważyć diagnostykę w kierunku zakażenia paciorkowcem, np. wymaz z gardła lub badania wskazujące na niedawno przebytą infekcję. W zależności od objawów potrzebna może być także konsultacja psychiatry dziecięcego, neurologa, immunologa lub psychologa.

Jak wygląda leczenie?

Leczenie zależy od przyczyny, nasilenia objawów i aktualnego stanu dziecka. Jeśli potwierdzona jest aktywna infekcja paciorkowcowa, lekarz może zalecić antybiotyk. Objawy takie jak OCD, lęki, tiki czy trudności z jedzeniem mogą wymagać wsparcia terapeutycznego, w tym terapii poznawczo-behawioralnej, a czasem leczenia farmakologicznego dobranego przez specjalistę.

NIMH podkreśla, że długotrwałe stosowanie antybiotyków w celu zapobiegania objawom nie ma obecnie wystarczających dowodów, by rekomendować je rutynowo. Leczenie immunologiczne, np. IVIG, może być rozważane tylko w ciężkich przypadkach i wymaga decyzji specjalistów, ponieważ wiąże się z możliwymi działaniami niepożądanymi.

Co mogą zrobić rodzice?

Najważniejsza jest uważna obserwacja, ale bez samodzielnego stawiania diagnozy. Pomocne może być zapisanie daty infekcji, pierwszych niepokojących objawów, ich nasilenia, czasu trwania, zmian w śnie, jedzeniu, zachowaniu, funkcjonowaniu w domu, żłobku, przedszkolu lub szkole. Taki dzienniczek objawów ułatwia rozmowę z lekarzem i pozwala zobaczyć, czy zmiany mają charakter nagły, nawrotowy lub związany z kolejnymi infekcjami.

Warto też pamiętać, że dziecko, które nagle zaczyna zachowywać się „inaczej niż zwykle”, nie robi tego złośliwie. Silny lęk, przymus powtarzania czynności, wybuchy emocji czy regres mogą być dla niego równie trudne jak dla otoczenia. Dlatego oprócz diagnostyki potrzebne są spokój, wsparcie, cierpliwość i szukanie pomocy u specjalistów.

Nie panikować, ale nie ignorować

PANS i PANDAS to tematy, o których mówi się coraz częściej. W 2025 roku American Academy of Pediatrics opublikowała raport kliniczny poświęcony PANS, co pokazuje, że zagadnienie jest obecne w aktualnej dyskusji medycznej. Jednocześnie nadal wymaga ostrożności diagnostycznej i nie powinno być rozpoznawane wyłącznie na podstawie wpisów z internetu.

Najrozsądniejsze podejście brzmi: nie zakładać najgorszego, ale też nie bagatelizować sytuacji, w której dziecko po infekcji bardzo nagle traci dotychczasowy sposób funkcjonowania. W takiej sytuacji najlepiej skonsultować się z lekarzem i opisać dokładnie, co się zmieniło, kiedy się zaczęło i czy wcześniej wystąpiła infekcja.

PMP

^{Fot. Wygenerowano AI}