Zapalenie zatok – najbardziej lekceważony problem społeczny

Objawy zapalenia zatok przynosowych często są mylone z objawami przeziębienia. Gdy boli nas głowa, drapie w gardle, mamy zatkany nos, gorączkę, bóle mięśni, podejrzewamy sezonową infekcję. Czasami jest to właśnie przeziębienie, ale jak się okazuje nie zawsze. Tej przypadłości nie wolno lekceważyć, ponieważ może prowadzić nawet do utraty słuchu. To bardzo uciążliwe schorzenie, które uniemożliwia nam normalne funkcjonowanie.

Między jesienią a wiosną niemal każdemu zdarza się mieć zatkany nos, kichać czy też odczuwać ucisk w okolicy zatok. Nie ma powodu, byśmy za każdym razem, gdy złapiemy przeziębienie, umawiali się na wizytę do laryngologa. Katar jest przecież sygnałem, że organizm rozpoczął walkę z zewnętrznymi zagrożeniami. Bywa reakcją nie tylko na atak wirusów czy bakterii, ale także kontakt z zanieczyszczeniami, toksynami, a nawet zbyt niską temperaturą. Nos jest bezcennym filtrem, który oczyszcza i ogrzewa powietrze, a także uniemożliwia mikroskopijnym agresorom wniknięcie głębiej do dróg oddechowych. Jednak im więcej ataków, tym większe ryzyko, że system w końcu zawiedzie.

Co to są zatoki i jaką pełnią funkcję?
Istnieje wiele teorii na temat funkcji zatok. Na pewno dzięki wolnym przestrzeniom w czaszce, które to obszary nazywamy właśnie zatokami nasza głowa jest lżejsza. Beleczki kostne ograniczające zatoki pełnią również funkcję ochronną – w czasie wypadku przejmują na siebie niechcianą energię, nie dopuszczając do uszkodzeń mózgu. Beleczki kostne odpowiadają również za oczyszczanie i ogrzewanie powietrza, które dociera do dolnych dróg oddechowych. Ogrzewają wnętrze czaszki, zwłaszcza mózg. Dzięki nim nasz głos staje się dźwięczny i ma ładną barwę. Gdy dopada nas katar, brzmi przecież zupełnie inaczej. Nos i zatoki to tak naprawdę jeden narząd. Jeśli dopada nas tak nielubiany katar, to mamy jednocześnie zapalenie zatok i tego prostego faktu na ogół zupełnie sobie nie uświadamiamy. Nikt nie wierzy chyba, że sam nos mógły wytworzyć taką ilość wydzieliny, czyli kataru.

Objawy zapalenia zatok
Zapalenie zatok jest zwykle efektem wcześniejszego zapalenia błony śluzowej nosa po zakażeniu wirusowym lub bakteryjnym. Często rozwija się po przeziębieniu i u osób skłonnych do alergii. Powietrze zostaje „uwięzione” wraz z wydzieliną chorobową w zatoce (zajętych może być kilka zatok naraz), powoduje ucisk i jednocześnie silny ból. Ból ten może pojawić się w okolicy czoła, nasady nosa, policzków lub obejmować całą głowę – zależnie od tego ile zatok jest chorych. Ból nasila się, gdy pochylamy głowę do przodu, w czasie wysiłku oraz przy zmianach ciśnienia.

Najczęstsze objawy stanu zapalnego zatok:

• niedrożność nosa, poczucie ciągłego zatkania
• silne rozpierające bóle i zawroty głowy, gorączka
• z nosa osoby chorej może wydobywać się żółto-zielonkawa wydzielina
• przekrwione oczy, obrzęk
• spływanie wydzieliny do gardła
• zaburzenia smaku i węchu
• brak apetytu
• złe samopoczucie, rozbicie, osłabienie i przewlekłe zmęczenie

Jeśli mimo podjętej kuracji, dolegliwości długo się utrzymują lub nasilają, to najprawdopodobniej doszło do stanu zapalnego zatok, zwłaszcza, gdy te problemy powtarzają się każdego roku lub kilka razy w roku. Wymienione objawy są wskazaniem do pilnej konsultacji laryngologicznej oraz podjęcia natychmiastowego leczenia.

Przyczyny zapalenia zatok

• alergia
• zanieczyszczone powietrze, dym papierosowy
• zbyt ciepłe i suche powietrze w pomieszczeniach
• klimatyzacja (bez odpowiedniej i z reguły kosztownej konserwacji)
• częste pływanie a zwłaszcza nurkowanie
• nieżyty nosa spowodowane przyjmowaniem leków
• niewydolność błony śluzowej
• warunki anatomiczne, wady wrodzone, polipy
• zwężenie naturalnego ujścia zatok lub przyczyny odzębowe
• wyniki uszkodzeń mechanicznych lub związanych z przebytymi chorobami i wiekiem

Nasilenie chorób zatok obserwuje się również w chłodnych porach roku. Niższa jest wtedy odporność naszego organizmu, wynika to m.in. z mniejszej ilości witamin w jadłospisie, częstych zmian temperatury i wilgotności powietrza. Poza tym łatwo o kłopoty z zatokami po każdej infekcji górnych dróg oddechowych, a także gdy często i długo przebywamy w warunkach, które powodują wysychanie błon śluzowych. Niepoprawne funkcjonowanie zatok może doprowadzić do bakteryjnego bądź wirusowego zakażenia zatok.

Nie lekceważmy kataru
Większość z nas na ogół lekceważy pojawiający się katar. Jeśli jednak męczy nas niedrożność nosa, gdy czujemy, że gęsta wydzielina rozprzestrzenia się aż na tylną ścianę gardła, powodując uczucie ucisku lub rozpierający ból w obrębie twarzy, należy niezwłocznie wybrać się do laryngologa, gdyż prawdopodobnie jest to zapalenie zatok. Wcześnie rozpoczęte i właściwie leczone można stosunkowo szybko i skutecznie opanować. Nieleczone lub leczone niewłaściwie może się przerodzić w kłopotliwe zapalenie przewlekłe.

Uporczywe bóle głowy to nie zawsze migrena
Bardzo silny i długotrwały ból głowy, który uniemożliwia normalne funkcjonowanie, przypisuje się najczęściej migrenie. Leczenie tej przypadłości jest trudne i długotrwałe. Tymczasem według najnowszych badań, aż 7 na 10 przypadków rzekomo migrenowych dolegliwości wywołują chore zatoki. Warto więc zbadać ich stan u specjalisty.

Fakty, liczby, konsekwencje
Zapalenie zatok przynosowych to jedna z najczęstszych przyczyn zgłaszania się pacjentów do lekarza pierwszego kontaktu, we wszystkich krajach o umiarkowanym klimacie. W Stanach Zjednoczonych jest przyczyną 13 milionów wizyt lekarskich rocznie, a koszty leczenia przekraczają 10 miliardów dolarów. W Polsce, chociaż nie policzono dokładnie ile pieniędzy z budżetu wydaje się na "zatokowców", wiadomo, że około 15% populacji cierpi z powodu przewlekłych infekcji, a ostre dopadają co trzeciego Polaka. To bardzo sprawiedliwe schorzenie: chorują zarówno dzieci, jak i dorośli, kobiety i mężczyźni.

Nieleczone lub nieprawidłowo leczone zapalenie zatok może być nie tylko bolesne i uciążliwe, ale też grozi powikłaniami. Wprawdzie te najpoważniejsze (np. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu, powikłania oczodołowe) zdarzają się rzadko, jednak bywają niebezpieczne nawet dla życia. Dlatego podejrzenie zapalenia zatok trzeba potraktować poważnie. Ponadto, stan zapalny zatok wpływa negatywnie na jakość naszego życia, co oznacza całe lata z niedrożnym nosem, ogromnym poczuciem zmęczenia, porannym wstawaniem z uporczywym, tępym bólem głowy, problemami z oddychaniem, brakiem smaku i czuciem potraw. Ludzie ci szukają pomocy, nie wierząc często w istnienie skutecznego panaceum na swoje problemy.  

Fakty w skrócie:

• około 8 milionów osób w Polsce boryka się z przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych
• co roku ponad 2 mln Polaków przechodzi ostre zapalenie zatok
• średnio 90% z tej liczby nie jest świadoma tego, choć odczuwa uporczywy ból w okolicach zatok
• problem społeczny - zapalenie zatok to jedno z dziesięciu najczęściej diagnozowanych schorzeń, które może dotknąć każdego bez względu na płeć czy wiek
• każdego roku wzrasta liczba osób dotkniętych tą chorobą, ponieważ objawy takie jak ból głowy czy zatkany nos są często lekceważone
• pozostawione bez leczenia nawracające i przewlekłe zapalenia zatok w znacznej części prowadzi do przerostu błony śluzowej i tworzenia się polipów nosa, które mogą całkowicie zablokować jego drożność. Zablokowanie nosa wpływa bardzo negatywnie na stan dolnych dróg oddechowych, co może prowadzić do powstania astmy oskrzelowej
• przewlekłe zapalenie zatok grozi rozszerzeniem się stanu zapalnego na inne narządy (np. do ucha wewnętrznego, czego konsekwencją może być utrata słuchu)

Rozwiązanie problemu, na początek badania
Jeżeli zatoki są chore, ważne jest wykonanie odpowiednich badań – najpopularniejszą w dzisiejszych czasach metodą diagnozy jest badanie endoskopowe. Polega ono na bezbolesnym wprowadzeniu przez nos przyrządu optycznego i obserwacji zatok na monitorze. Badanie to pozwala określić stan górnych dróg oddechowych. Jeśli lekarz stwierdzi taką potrzebę, kieruje pacjenta na dodatkowe badanie – tomografię komputerową. W porównaniu z klasycznymi metodami diagnostyki obrazowej takimi jak RTG (rentgen), USG, prześwietlenie czy badanie termowizyjne zatok, tomografia komputerowa 3D pozwala na dużo bardziej precyzyjne zdiagnozowanie przyczyn zmian chorobowych. Równolegle lekarz podejmuje terapię farmakologiczną. Są to antybiotyki oraz leki obkurczające śluzówkę. Na początku zawsze należy podjąć próbę leczenia farmakologicznego, chyba że pacjent ma już nieudane historie z tego typu leczeniem. 

Skuteczne leczenie operacyjne – endoskopowa operacja zatok FESS
Dziś rzadziej niż w ubiegłych latach wykonuje się punkcje zatok i operację radykalną, polegającą na całkowitym usunięciu błony śluzowej zatok. Znacznie skuteczniejsza jest operacja przy użyciu mikroskopu oraz endoskopu, która pozwala na poszerzenie ujść zatok tak, by wydzielina mogła się swobodnie z nich wydostawać. Zabieg ten możemy porównać do otwarcia okien w dusznym pomieszczeniu. Zabieg endoskopowy może zatrzymać proces przerostu błony śluzowej i w ten sposób chronić nas przed poważniejszymi powikłaniami.  Tak przeprowadzona operacja daje szansę na całkowite wyleczenie, a jednocześnie nie pozostawia widocznych blizn, gdyż jest wykonywana wewnątrz nosa. Przeprowadza się ją w znieczuleniu ogólnym. Zabieg operacyjny polega na poszerzeniu naturalnych połączeń zatok przynosowych z jamami nosa. Poprzez to poprawiamy funkcjonowanie zatok, ich naturalne oczyszczanie się i wentylację. Otwieramy komórki sitowe, stanowiące newralgiczny punkt połączenia dużych zatok z jamami nosa. Jest to metoda o wiele mniej inwazyjna od dotychczas stosowanych. Metoda FESS pozwala doprowadzić zatoki do stanu pierwotnego, mogą ponownie spełniać swoją funkcję, są zdrowe. Po zabiegu operacyjnym metodą FESS należy pozostawać w domu przez okres około 2 tygodni. W wielu przypadkach błona śluzowa nosa dość szybko wraca do zdrowia.

Punkcja to działanie doraźne, polegające na usunięciu nieczystości zgromadzonych w zatokach. Nie usuwa ona przyczyny nawrotów zapaleń zatok, a tylko doraźnie usuwa wydzielinę z ich wnętrza. Operacja radykalna również nie usuwa pierwotnej przyczyny zapaleń zatok, za którą uznaje się niedrożność kompleksu ujściowo-przewodowego (miejsca łączącego duże zatoki przynosowe z jamami nosa). Operacja radykalna polega na oczyszczeniu dużych zatok przynosowych, pomijając niedrożne struktury łączące z nosem.

NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA
Jak wygląda przygotowanie do operacji?
Przygotowanie do operacji to zawsze dokładne badanie laryngologiczne, łącznie z badaniem endoskopowym jam nosa. W przypadku podejrzenia nawracających zapaleń zatok bądź przewlekłych zapaleń zatok, diagnostyka obowiązkowo zawiera badanie tomograficzne. Oba te badania stanowią podstawę do kwalifikacji pacjenta do zabiegu operacyjnego.

Jak długo trwa gojenie, kiedy będę mógł wrócić do pracy?
Gojenie trwa około 2 tygodni, w trakcie których pacjent przebywa w domu na zwolnieniu lekarskim. Wysiłek fizyczny możliwy jest po upływie miesiąca od wykonania zabiegu.

Czy operacja boli, czy zatoki będą mnie bolały po operacji?
Operacja nie boli, jest wykonywana w znieczuleniu ogólnym potocznie zwanym narkozą. Po operacji pacjent otrzymuje leki przeciwbólowe. Druga i trzecia doba bywają uciążliwe, ale przy odpowiednich lekach pacjent znosi ten okres całkiem dobrze.

Czy możliwy jest nawrót choroby?
Nawrót choroby jest możliwy, choć po zabiegu metodą FESS zdarza się zdecydowanie rzadziej. Rozwinięte przewlekłe przerostowe zapalenie zatok jest procesem, którego nie da się do wyleczyć w 100%. Operacja endoskopowa jest na obecnym poziomie wiedzy najlepszą dostępną metodą leczenia. Poprawia w sposób zdecydowany standard życia pacjenta i chroni go przed tak często powtarzanymi operacjami klasycznymi. Endoskopowe usunięcie licznych polipów nosa łącznie z otwarciem zatok sitowych wydłuża znacznie okres pełnego komfortu i dobrego samopoczucia. Pomocne w leczeniu pooperacyjnym jest stosowanie sterydoterapii ogólnej i miejscowej. 

WSPÓŁPRACUJEMY Z EKSPERTAMI ŚWIATOWEJ MEDYCYNY
prof. dr med. Oliver Kaschke
Wybitny specjalista w dziedzinie otorynolaryngologii. Znakomity diagnosta zajmujący się leczeniem zachowawczym i operacyjnym dzieci i dorosłych, jeden z najlepszych operatorów chirurgii endoskopowej zatok i operacji uszu w Europie. Ordynator Oddziału Otolaryngologii w Szpitalu Św. Gertrudy w Berlinie.

Absolwent Uniwersytetu Medycznego Humboldta w Berlinie, z którym związany jest od 1995 roku jako wykładowca na wydziale otolaryngologii, a od 2002 roku profesor tejże uczelni. Jest członkiem wielu niemieckich stowarzyszeń, m.in. Niemieckiego Towarzystwa Otolaryngologów Chirurgów Głowy i Szyi, Niemieckiego Towarzystwa Chirurgii Podstawy Czaszki, a także międzynarodowych organizacji takich jak: Europejska Akademia Chirurgii Plastycznej Twarzy, Amerykańska Akademia Chirurgii Plastycznej i Rekonstrukcji Twarzy.

Jest autorem i współautorem licznych prac naukowych w zakresie otorynolaryngologii publikowanych na całym świecie.

Przeprowadził pierwszy na Dolnym Śląsku zabieg operacyjny zatok przynosowych z zastosowaniem ultra nowoczesnego systemu nawigacji śródoperacyjnej Matrix Polar Naviation System. Profesor Oliver Kaschke podjął współpracę z Dolnośląskim Centrum Laryngologii Medicus nie tylko jako lekarz operator wykonujący zabiegi operacyjne, ale także jako konsultant i wykładowca podczas organizowanych przez wrocławską klinikę Medicus konferencji i szkoleń dla lekarzy laryngologów z całej Polski.

^{Fot. Medicus}