„Pamiętnik wariata i inne opowiadania” – recenzja

W „Pamiętniku wariata” odczytujemy zapiski urzędnika, które z czasem robią się coraz bardziej nielogiczne. Możemy odczuć, jak ich autor posuwa się ku coraz większemu absurdowi. „Nos” opiera się na grotesce, gdzie bohater traci nos, który zaczyna „żyć własnym życiem”. Ta sytuacja mimo swojego tragizmu jest opisana bardzo komicznie i wzbudza w czytelniku wiele sprzecznych emocji.  „Płaszcz” pokazuje człowieka, dla którego najważniejszą rzeczą staje się tytułowy płaszcz. A opowiadanie „Wij” wyróżnia się tym, że jest znaczniej straszniejszy i oparty na motywach nadprzyrodzonych.

Te opowiadania nie są skomplikowane fabularnie. Pokazują jedną na pozór prostą sytuację i jej konsekwencje. Język jest dość prosty, a nawet jeśli dzieją się dziwne rzeczy, są opisane tak, jakby to było coś normalnego. Dzięki temu łatwo zrozumieć sens i znaczenie każdego tekstu.

Bohaterowie nie są nadmiernie rozbudowani – bardziej skupiamy się na tym, w jakiej sytuacji się znajdują niż na tym, kim dokładnie są. Aspekt psychologiczny nie jest tutaj najważniejszy. Czytelnik ma się skupić na sytuacji, w jakiej bohaterowie się znajdują. Postacie przybliżają nam przykłady pewnych sytuacji: urzędnik zależny od stanowiska, człowiek definiowany przez przedmiot, bohater skonfrontowany z czymś, czego nie rozumie. To upraszcza fabułę, ale i pozwala skupić się na głównym przesłaniu każdego tekstu.

Wszystkie opowiadania są spójne i cieszę się, że zostały wydane w jednej publikacji. Wspólną cechą tekstów jest sposób przedstawiania świata: wydarzenia są opisywane spokojnym, rzeczowym językiem, nawet gdy są nielogiczne. Dzięki temu najważniejsze nie jest to, co się dzieje, ale sam mechanizm działania. Każde opowiadanie pokazuje, że bohater funkcjonuje według określonych zasad – społecznych albo symbolicznych i nie ma nad nimi pełnej kontroli. Opowiadania różnią się jedynie klimatem: jedne są dziwne, inne trochę smutne albo straszne.

„Pamiętnik wariata i inne opowiadania” to dobry wybór na pierwsze spotkanie z twórczością Mikołaja Gogola, ponieważ krótka forma pokazuje jego styl i sposób budowania historii. Całość nie wymaga dużego przygotowania ani skupienia, a jednocześnie daje coś więcej niż tylko prostą fabułę. Wszystkie historie zostawiają również miejsce na przemyślenia. Dzięki temu książka sprawdza się nie tylko jako szybka lektura. Miło do niej wrócić, by odkryć nowy sens.

Maja Michno

Mikołaj Gogol, „Pamiętnik wariata i inne opowiadania”, Wydawnictwo MG, Kraków, 2026.