„Czas zamknięty” – recenzja

Stalin powiedział kiedyś, że śmierć jednego człowieka to tragedia, a śmierć miliona to tylko statystyka. Hanna Cygler w swojej bardzo dobrej książce „Czas zamknięty” posłużyła się historią jednostek, by opowiedzieć o losach milionów ludzi, którzy w wojennej pożodze starali się każdego dnia odnajdować choćby pozory normalności i nigdy nie poddawać się w walce o każdy kolejny dzień. Włodek, główny bohater powieści, to żądny przygód nastolatek z Gdańska, który z wielką niechęcią zgadza się wyjechać z macochą i przyrodnią siostrą do Anglii, która wydaje się bezpieczniejszym miejscem niż Wolne Miasto, w którym coraz wyraźniej wyczuwa się napięcie związane z sytuacją międzynarodową. Jednak przez niefortunny zbieg okoliczności zamiast do hrabstwa York, udaje się do litewskiej Kłajpedy. Na szczęście w nowym miejscu trafia do dawnego przyjaciela ojca, który otacza go opieką i traktuje jak syna. Podobnie odnosi się do Feliksa, który również potrzebuje schronienia i pomocy, tym bardziej, że jego żydowskie pochodzenie wkrótce może okazać się szczególnie niewygodne...

Prześladowania i aresztowania zaczynają jednak przybierać na sile, a utrata bezpiecznego schronienie zmusza młodych mężczyzn do ucieczki i poszukiwania sposobów zdobycia środków do życia. Zaradny Feliks „zna wiele osób”, a dzięki swojej zaradności nawet w okupowanym najpierw przez Niemców, a potem przez Sowietów Wilnie potrafi znaleźć okazję do zarobku. Jednak wojna ma to do siebie, że nawet pozorny spokój to zapowiedź czekającej burzy, która po raz kolejny kazała bohaterom wyruszyć w drogę. Spotkanie wyniszczonej Żydówki okazuje się punktem zwrotnym historii Włodka i Felka...

Powstało bardzo wiele książek o wojnie, o jej okrucieństwie, ofiarach, zachowaniach ludzi w sytuacjach ekstremalnych. Czy więc można oczekiwać jeszcze czegoś nowego? „Czas zamknięty” to opowieść o ucieczce, o walce o przetrwanie, o sprycie i zaradności, o miłości, która rodzi się w najmniej sprzyjających warunkach, o zazdrości, która prowadzi do zbrodni, o poświęceniu, które nie rodzi się z dobroci, lecz z wyrachowania. Hanna Cygler każdemu z bohaterów nadała bardzo mocny, indywidualny rys – każdy ma swoje cechy charakterystyczne, swoje wady i zalety, jednak żaden nie jest kryształowy i bez winy. Włodek, Feliks i Lila różnie tłumaczą swoje postępowanie - bólem i nienawiścią, silnym instynktem przetrwania, wyższą koniecznością. Mając świadomość, że ich losy nieustannie się przeplatają, podejmują decyzje, które wpływają nie tylko na nich samych, ale również na innych. Dlatego „Czas zamknięty” to wyjątkowa książka o tym, że w sytuacji skrajnej człowiek jako jednostka bardzo często znajduje się w polu rażenia decyzji podjętych przez innych ludzi. Włodek bez Felka nie zdobyłby dokumentów, Felek bez Włodka nie miałby dostępu do niemieckich nabywców jego towarów, Lila bez Włodka i Felka zginęłaby z głodu, Włodek bez Lili... zależności między bohaterami można mnożyć, jednak pozostawiam czytelnikowi przyjemność ich śledzenia w „Czasie zamkniętym”.

Jednak nie tylko bardzo ciekawa historia jest zaletą powieści Cygler. Młoda pisarka sprawnie operuje językiem, nie mnoży pustych słów, a jednocześnie jej książka nie jest pozbawiona finezji i zgrabnych sformułowań. Każda scena ma swoje miejsce w ciągu zdarzeń, dzięki czemu trudno oderwać się od „Czasu zamkniętego” - autorka umiejętnie podsyca pragnienie dowiedzenie się, co będzie dalej i w jakim kierunku potoczą się losy trójki bohaterów. I dlatego z niecierpliwością czekam na „Pokonanych” - drugą część książki, która zakończyła się w zupełnie nieprzewidywalnym momencie, zostawiając czytelnika z pytaniami o dalsze losy Włodka, Felka i Lili.

Michalina Guzikowska
(michalina.guzikowska@dlalejdis.pl)

„Czas zamknięty”, Hanna Cygler, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2015