„FAKE OFF. Wyłącz dezinformację ze swojego życia” - recenzja

Książka Mateusza Cholewy – fact-checkera ze Stowarzyszenia Demagog to analiza mechanizmów dezinformacji i manipulacji we współczesnych mediach oraz internecie. Autor opiera się na głośnych sprawach politycznych i społecznych, takich jak rola platformy X w kampanii wyborczej Donalda Trumpa, błędy chatbotów opartych na sztucznej inteligencji czy działalność internetowych pseudomedyków w Polsce. Publikacja wyjaśnia, jak identyfikować fake newsy, weryfikować autorytet osób wypowiadających się w mediach oraz rozpoznawać treści generowane przez AI.

„FAKE OFF. Wyłącz dezinformację ze swojego życia” nie jest lekturą lekką, ani specjalnie łatwą. Nie dlatego, że autor używa nieprzystępnego języka czy pisze o nudnych rzeczach, ale z powodu niekomfortowej prawdy, którą ze sobą niesie. Po prostu dość trudno jest przyznać się przed samym sobą, że jesteśmy tak bardzo omylni w ocenie codziennego zalewu informacji. Konieczność uświadomienia sobie własnej omylności jest za to kluczowa, aby móc zrozumieć pewne mechanizmy i podnieść swoje umiejętności odróżniania prawdy od fake newsów.

Najnowsze badania z 2026 roku pokazują niepokojący spadek kompetencji poznawczych Polaków, którzy w erze dezinformacji i nowych technologii coraz słabiej radzą sobie z weryfikacją danych. Wyniki badania PIAAC plasują Polskę poniżej średniej OECD, wskazując, że aż 39% dorosłych ma problem z rozumieniem tekstu, a niemal połowa nie radzi sobie ze złożonymi problemami. Sytuację pogarsza niska odporność na manipulacje w sieci – według Media Literacy Index zajmujemy dopiero 20. miejsce w Europie. W związku z czym książka Mateusza Cholewy powinna być dla Polaków po prostu lekturą obowiązkową. Musimy kłaść coraz większy nacisk na edukację medialną i naukę fact-checkingu, w czym Stowarzyszenie Demagog zdecydowanie odgrywa dużą rolę.

Oceniając tę książkę stricte subiektywnie, momentami czułam znużenie – znalazłam tu sporo oczywistości i mechanizmów, które były mi już dobrze znane. Ponadto autor momentami zbyt często przytacza luźne, anegdotyczne opowieści, a nagromadzenie kolejnych przykładów na poparcie jednej tezy bywało dla mnie męczące. Jeśli jednak spojrzymy na tę pozycję szerzej, przez pryzmat przytoczonych wcześniej badań o katastrofalnych kompetencjach poznawczych Polaków, staje się jasne, że te podstawowe informacje są naszemu społeczeństwu po prostu fundamentalnie potrzebne. To książka stworzona z myślą o masowym odbiorcy i w tej roli sprawdza się znakomicie.

Ogromny plus należy się autorowi za bogatą bibliografię umieszczoną po każdym rozdziale. Jak na rzetelnego fact-checkera przystało, każde słowo ma swoje oparcie w źródłach. Bardzo praktycznym zabiegiem są również zamieszczone na końcach rozdziałów podsumowania i przypomnienia najważniejszych faktów. Choć taka struktura przypomina nieco podręczniki szkolne, uważam to za niezwykle przydatny i ułatwiający zapamiętywanie element. Największą zaletą publikacji są dla mnie jednak konkretne, praktyczne instrukcje. Autor precyzyjnie wyjaśnia w nich, gdzie i w jaki sposób weryfikować informacje oraz jak krok po kroku rozpoznawać wiarygodne źródła w sieci.

„FAKE OFF. Wyłącz dezinformację ze swojego życia” to bardzo przydatna i potrzebna na rynku pozycja, jednak przed lekturą warto zadać sobie pytanie, czy to na pewno my jesteśmy jej grupą docelową, czy może wiemy już na ten temat na tyle dużo, że lepszym pomysłem będzie podarowanie jej komuś bliskiemu.

Joanna Adamski

Mateusz Cholewa, „FAKE OFF. Wyłącz dezinformację ze swojego życia”, Wydawnictwo Znak, Kraków, 2026.