„Kajtek i Koko. Chybiony strzał” – recenzja

Janusz Christa to jedna z tych postaci polskiej kultury, o których można powiedzieć bez cienia przesady: ukształtował wyobraźnię kilku pokoleń czytelników. Dla większości z nas jego nazwisko na zawsze będzie się kojarzyć przede wszystkim z „Kajkiem i Kokoszem” – serią, która osiągnęła status absolutnej klasyki i weszła do narodowego kanonu popkultury, a także do kanonu szkolnych lektur. Ale zanim pojawili się dzielni wojowie z Mirmiłowa, byli Kajtek i Koko – bohaterowie wcześniejsi, bardziej „kosmiczni”, bardziej przygodowi, a przy tym już noszący w sobie wszystkie cechy stylu Christy: humor, lekkość, dynamiczną narrację i niezwykłą umiejętność opowiadania historii obrazem.

Komiks „Kajtek i Koko. Chybiony strzał” z serii „Śladem Białego Wilka” jest świetnym przykładem tego, jak ogromny talent miał Christa już na długo przed pełnym rozkwitem „Kajka i Kokosza”. I bardzo dobrze, że wydawnictwo Egmont regularnie wznawia klasyki tego autora, bo to nie tylko sentymentalna podróż dla starszych czytelników, ale też realna szansa, by nowe pokolenia mogły poznać twórcę, który wciąż potrafi konkurować świeżością i pomysłowością z wieloma współczesnymi komiksami.

Zanim przejdziemy do samego „Chybionego strzału”, warto na chwilę zatrzymać się przy osobie Janusza Christy. To autor kompletny: scenarzysta i rysownik w jednym, obdarzony rzadką umiejętnością myślenia komiksowego – takiego, w którym historia i rysunek są nierozdzielne. Christa nie pisał „tekstów do zilustrowania” ani nie rysował „obrazków do historii”. On opowiadał komiksem jako medium, z jego rytmem, skrótem, dynamiką i możliwościami gagów wizualnych.

Jego największym dziełem pozostaje oczywiście „Kajko i Kokosz” – seria, która do dziś zachwyca humorem, ciepłem, inteligentną parodią i niesamowitą żywotnością świata przedstawionego. Ale „Kajtek i Koko” to fundament, bez którego nie byłoby Mirmiłowa. To tutaj Christa uczył się prowadzenia długiej przygody, budowania napięcia, konstruowania duetów bohaterów i łączenia przygody z komedią.

„Chybiony strzał” jest częścią większego cyklu „Śladem Białego Wilka”, który pokazuje Kajtka i Koka w formule klasycznej opowieści przygodowej: jest wyprawa, jest tajemnica, są pościgi, intrygi, niebezpieczeństwa i – oczywiście – cała galeria barwnych postaci. Fabuła, jak to u Christy, jest dynamiczna, gęsta od wydarzeń, a jednocześnie prowadzona z ogromną lekkością. To jest ten rodzaj historii, w której coś się dzieje na każdej stronie, ale nigdy nie ma wrażenia chaosu.

Tytułowy „chybiony strzał” świetnie oddaje ducha tej opowieści: jest tu dużo planów, które idą nie tak, dużo nieporozumień, zbiegów okoliczności i sytuacji, w których bohaterowie muszą improwizować. Christa był mistrzem w konstruowaniu takiego fabularnego domina: jedno zdarzenie pociąga za sobą kolejne, a każde następne komplikuje sytuację jeszcze bardziej – ku uciesze czytelnika.

Kajtek i Koko to duet, który już tutaj wyraźnie zapowiada późniejszych Kajka i Kokosza. Mamy więc kontrast charakterów: jeden bardziej sprytny, drugi bardziej impulsywny, jeden częściej myśli, drugi częściej działa. Ten schemat Christa doprowadzi później do perfekcji, ale już w „Chybionym strzale” widać, jak doskonale rozumiał, że dobra para bohaterów to nie suma cech, tylko iskra między nimi – dialog, napięcie, wzajemne przekomarzanie się i wspólne pakowanie w kłopoty.

Ogromnym atutem komiksu jest tempo narracji. Christa potrafił prowadzić historię tak, że czytelnik ma wrażenie nieustannego ruchu. Kadry są dynamiczne, sceny akcji czytelne, a przejścia między sekwencjami płynne. Nawet jeśli fabuła na chwilę zwalnia, to tylko po to, by zrobić miejsce na żart, charakterystyczną scenkę obyczajową albo budowanie napięcia przed kolejnym zwrotem akcji.

I tu dochodzimy do jednej z największych zalet Janusza Christy: poczucia humoru. To humor wielopoziomowy. Z jednej strony mamy gagi sytuacyjne, slapstickowe, czytelne nawet dla młodszego odbiorcy. Z drugiej – subtelniejsze dowcipy językowe, ironiczne komentarze, zabawę konwencją. „Chybiony strzał” jest pełen takich momentów: ktoś coś źle zrozumie, ktoś coś źle zrobi, ktoś wpadnie w pułapkę własnego sprytu – i wszystko to jest podane z lekkością, bez złośliwości, raczej z serdecznym uśmiechem nad ludzką (czy też komiksowo-bohaterską) naturą.

Czytając dziś „Chybiony strzał”, można odnieść wrażenie, że to komiks „z innej epoki” – ale w najlepszym możliwym sensie. To opowieść szczera, nieskomplikowana w intencjach, nastawiona na czystą przygodę i radość czytania. A jednocześnie wciąż zaskakująco świeża. Humor się nie zestarzał, tempo nadal działa, a rysunki wciąż mają w sobie energię, której mogłoby pozazdrościć wielu współczesnych twórców.

Ogromną zasługą wydawnictwa Egmont jest to, że systematycznie przywraca te historie do obiegu w starannych edycjach. Dzięki temu Christa nie jest tylko wspomnieniem z dzieciństwa dla czterdziesto- czy pięćdziesięciolatków, ale realnie obecnym autorem, którego można polecić dzieciom, nastolatkom i… sobie samemu, bez żadnego „ale”.

„Kajtek i Koko. Chybiony strzał” to także świetna lekcja tego, czym jest klasyczna opowieść przygodowa. Bez cynizmu, bez mrugania okiem do czytelnika w stylu „wiemy, że to tylko zabawa”, bez ironicznego dystansu do własnej historii. Christa wierzył w swoje opowieści – i dzięki temu my też w nie wierzymy. W kontekście całej twórczości autora widać tu wyraźnie etap przejściowy: jeszcze nie ma w pełni ukształtowanego świata „Kajka i Kokosza”, ale już jest mistrzowskie panowanie nad formą. Już jest wyczucie rytmu, pointy, charakterów. Już jest ta szczególna mieszanka przygody i komedii, która stanie się znakiem firmowym Christy.

Podsumowując, „Kajtek i Koko. Chybiony strzał” jest lekturą, która daje czystą przyjemność. To komiks, który bawi, wciąga, zachwyca rysunkiem i przypomina, jak wielkim artystą był Janusz Christa. Dzięki wznowieniom Egmontu te historie znów żyją – i bardzo dobrze, bo to klasyka, która wciąż ma mnóstwo do zaoferowania. Nie tylko z sentymentu. Z jakości. Z prawdziwego komiksowego kunsztu.

Anna Stasiuk

Janusz Christa, „Kajtek i Koko. Chybiony strzał”, Egmont, Warszawa, 2025.