„Księga gramatyki intymnej” – recenzja

Dlaczego dziś o tym wszystkim nie rozmyślacie, nie przeglądacie sobie skarbów zbieranych pieczołowicie w tajnych skrytkach, nie trenujecie do występów przed gronem znajomych? Dorastanie to ten czas, gdy wyobraźnia dziecka zostaje poddana wiwisekcji mającej na celu wykształcenie człowieka dorosłego, zdroworozsądkowo myślącego, podejmującego decyzje w oparciu o fakty. Niektórzy bardzo boleśnie przechodzą przez ten czas, gdy ich ufność, niewinność i wrażliwość zostają skonfrontowane ze światem dorosłych, pełnym kłamstw, zdrady i zemsty. Wchodzący w nastoletni wiek Aharon nie może pogodzić się z tym, że kolejne oznaki dojrzewania na ciałach kolegów przypominają mu o nieuchronności momentu, w którym on również dołączy do świata dorosłych, co wywołuje w nim niewyobrażalny smutek. Gramatyka, która tworzy, by nauczyć się języka funkcjonowania w nowej rzeczywistości, obejmuje kolejne etapy przyswajania sobie smutku...

„Księga gramatyki intymnej” to opowieść o chłopcu, który zastanawia się nad każdym dniem, nad każdym zjawiskiem, nad każdą osobą. W jego przemyśleniach każdy z członków rodziny i społeczności ma określoną rolę i konkretne zadanie do wypełnienia, każdy przedmiot ma cechy charakterystyczne, które determinują jego nazwę, a każde miejsce – określone znaczenie na mapie życia. Aharon widzi w tajemniczym sąsiedzie szpiega, przy pomocy łupiny cebuli stara się odnaleźć tajne szyfry, a dom Edny Blum to dla niego sanktuarium, którego nie można zbezcześcić naturalną reakcją organizmu. Chłopiec wierzy w magię, sam stara się naśladować słynnego Houdiniego, wypatruje znaków, które będą widoczne tylko dla niego. Jest bez reszty pochłonięty swoimi rozmyśleniami, dlatego często osoby przybywające w jego towarzystwie zarzucają mu, że buja w obłokach. Ale jak mógłby żyć inaczej, skoro matka zdecydowała się oddać ukochaną babcię Lilę do szpitala, ukochana siostra Jochi cięgle kłóci się z mamą, a przyjaciel Gideon w pewnym momencie oddala się od niego, uważając go za dzieciaka?

Powieść Dawida Grosmana to monumentalna powieść o uciekaniu od „prawdziwego” świata, o potrzebie bezpieczeństwa, zaspokajanej tylko w wyobraźni, o strachu przed otaczającą rzeczywistością i przede wszystkim o smutku. Konieczność porzucenia wykreowanej przestrzeni lat dziecięcych przygnębia chłopca, który wierzy, że uda mu się w skale wyrzeźbić swój portret. Aharon przygląda się uważnie relacjom między członkami swojej rodziny i wie, że choć lubi przytulać się do mamy, ta nie zawsze lubi czuć jej dotyk. Przyglądając się relacjom rodzinnym obserwuje smutno-gorzko-ironiczny obraz skomplikowanych relacji ludzi „z historią” i nie potrafi umieścić siebie na tym tle. Dlatego zatapia się w rozmyślania, które doprowadzają go do pewnego w wniosku...

„Księga gramatyki intymnej” to powieść trudna, niekiedy szalenie męcząca i niezrozumiała. Grosman niekiedy prowadzi wartką akcję, którą przerywa potokiem słów nieniosących właściwie żadnej treści. Myśli Aharona to często bardzo szybko płynący strumień świadomości, w który jeśli chcemy wejść, musimy odrzucić myślenie racjonalne, logiczne. Podążając za głównym bohaterem trzeba być w stanie bez wytchnienia czytać zdania o długości dwóch stron, w których przenikają się rzeczywistości, czasy i przestrzenie. Nie można jednak odmówić autorowi erudycji i polotu, szczególnie widocznych w błyskotliwych uwagach na temat rodziny i Izraela. Momentami męczącą powieść należy jednak polecić przede wszystkim tym, którzy chcieliby przypomnieć sobie czasy, gdy znaleziona moneta, obracana wiele razy między palcami, miała własną historię, na której końcu czekał skarb.

Michalina Guzikowska
(michalina.guzikowska@dlalejdis.pl)

Dawid Grosman, „Księga gramatyki intymnej”, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2015