„Splątany mózg. Jak są ze sobą powiązane percepcja, poznanie i emocje?” – recenzja

Przekonania, myśli, emocje i interpretacje znalazły się w centrum moich zainteresowań w drugiej połowie 2025 roku. Od tego czasu poświęcam im mnóstwo uwagi, co odzwierciedla chociażby mój aktualny przekrój recenzji na profilu recenzenckim na portalu dlaLejdis. Muszę jednak przyznać, że przez większość czasu przyglądałam się zagadnieniu od strony psychologicznej – w tym w świetle różnych nurtów terapeutycznych. Dopiero niedawno uświadomiłam sobie, że zupełnie pominęłam ujęcie neuronaukowe, które przecież stanowi podstawę dyskusji na temat zjawisk psychicznych. Czymże bowiem byłaby psychika, gdyby nie jej organiczny dom: mózg?

Dziś nadrabiam moje karygodne niedopatrzenie i przedstawiam Ci książkę „Splątany mózg. Jak są ze sobą powiązane percepcja, poznanie i emocje?”, w której Luiz Pessoa – neurobiolog poznawczy – opisuje funkcjonowanie psychiki uwarunkowane biologią. Istotą jego sposobu przedstawiania pracy mózgu jest podkreślanie złożoności i rozproszenia struktur odpowiedzialnych za dane funkcje, co przeciwstawia się popularnym uproszczeniom typu „obszar x odpowiada za funkcję y”. Żebyśmy się dobrze zrozumiały: wśród współczesnych neuronaukowców takie podejście nie jest niczym unikalnym, natomiast jeśli nie miałaś jeszcze okazji czytać książek pisanych chociażby przez neurobiologów, może to być dla Ciebie nowość. Po prostu nagłówki artykułów na portalach nienaukowych przyzwyczajają nas do uproszczeń typu „amerykańscy naukowcy odkryli gen odpowiedzialny za x”. W rzeczywistości bardzo rzadko jest to dosłownie jeden gen, a już tym bardziej odpowiedzialny za dosłownie jedną rzecz. Podobnie jest z poszczególnymi obszarami mózgu, które są raczej „zaangażowane” w jakąś funkcję niżeli „odpowiedzialne” za nią.

Wróćmy jednak do książki. „Splątany mózg” to napisana lekkim i przyjemnym językiem, prosta w odbiorze dla laika pozycja popularnonaukowa. Pozwala w przystępny sposób zdobyć wiedzę o funkcjonowaniu poznawczo-emocjonalnym człowieka. Funkcjonowanie to – zgodnie z podtytułem – ukazane jest w oparciu o mechanizmy działania mózgu jako narządu biologicznego, złożonego z tkanki, w tym sieci neuronalnej, oraz współuczestniczącego w elektrycznych i chemicznych procesach komunikacyjnych. Co ważne, by sięgnąć po lekturę, nie trzeba mieć żadnej wiedzy o mózgu ani psychice. Pessoa bierze czytelnika za rękę i prowadzi od podstaw (dosłownie: podstaw anatomii mózgu) aż po rozważania na temat produkcji myśli i emocji przez mózg.

Człowiek to zwierzę. Może i wyjątkowe na pewnych polach, ale jednak zwierzę. W książce „Splątany mózg” znalazły się wnioski na temat reakcji emocjonalnych i zachowań obserwowanych u przedstawicieli innych gatunków, które ze względu na podobieństwo w budowie czy funkcjonalności mózgu można ekstrapolować na ludzi. Nie zabrakło oczywiście miejsca dla opisu badań dotyczących stricte ludzi – również takich, które choć doskonale pokazują pewien mechanizm działania mózgu, to jednak współcześnie wzbudzają uzasadnione kontrowersje etyczne (np. eksperyment na Małym Albercie).

Bardzo podoba mi się mnogość opisów badań – zarówno na ludziach, jak i na zwierzętach – które wplecione są w popularnonaukową treść „Splątanego mózgu”. Nie tylko ilustrują funkcjonalność mózgu, którą w danym rozdziale opisuje autor, ale także wprowadzają element niemalże fabularny. Traktowałam je jako krótkie à la beletrystyczne opowieści – przerywniki wykładu z neurobiologii, pomagające zapamiętać omawiany temat. Na plus oceniam również ilustracje, które w mojej ocenie w popularnonaukowych książkach neuronaukowych są wręcz obowiązkowym elementem.

Hej! Recenzja przekonała Cię do przeczytania książki? Z kodem DLALEJDIS uzyskasz -25% od ceny katalogowej w sklepie ksiegarnia.pwn.pl. Mało tego, działa on na wszystkie książki wydawnictwa PWN! Pozostaje ważny do 31.12.2026, więc być może właśnie znalazłaś swój sposób na obdarowanie bliskich wartościowymi prezentami świątecznymi :)

Olga Kublik

Luiz Pessoa, „Splątany mózg. Jak są ze sobą powiązane percepcja, poznanie i emocje?”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2024.